Ezen hicheevel Zaya hicheene

Mongol tuurgatan

no_email@coo.mn (enkhjin) — Mon, 25 Jun 2007 10:10:00 +0800

Улс үндэстнээ сэргээн мандуулаад зогсолгүй, хүн төрөлхтөний зөрчил дайсагналыг арилгаж, даяарын энх амгаланг тогтоож, бултаар хөгжин цэцэглэх нөхцөлийг бүрдүүлж байсан аугаа үе, алтан зуун буй.
Мөнх Хөх Тэнгэртээ шүтэж, Бурханы хуулинд захирагдаж, эв нэгдлээ сахиж, хүчээ нэгтгэн зорьж тэмцэж байх үедээ монголчууд их ард түмэн, Монгол улс дэлхийн гүрэн байсан юм. Монголын эзэнт гүрэн шиг тив тивд сүрээ бадруулж, олон хүчирхэг улс түмнийг захирч чадсан нь эртний Египет, Грек, Ром, хожуу цагийн Араб, Франц, Англи, ХХ зууны Герман, Орос, Америк аль нь ч бус билээ. Зөвхөн монголчууд л хүн төрөлхтөний түүхэнд хамгийн хүчирхэг нь байсан.

Бараг бүх дэлхий монголчуудын эсрэг хандсанаар хүч сулрах нэгэн нөхцөл бүрдсэн. Гэхдээ л эв нэгдэл алдарсан нь доройтлын хамгийн гол нөхцөл болсон юм. Хаад ноёд хагаран тэмцэлдэж, эгэл олон эрхшээгдэн дагаснаар Тэнгэр Бурханаасаа холдож, эрч хүчээр мөхөсдсөн билээ. Үр дүнд нь өнөөгийн монголчууд хамгийн их хохирч хэлмэгдэж, дарлагдан нухчуулж, хуваагдаж булаагдсан ард түмний нэг болжээ. Монголчуудын эмгэнэл еврей, армян, күрдийн түүхтэй л эн зэрэгцэх аж.

ХХ зуун-бага ард түмнүүдийн эмгэнэлийн зуун. Египет, ром, ассир, араб, сельжук, османы түрэмгийлэлд автаж, боолчлогдож, эх орноосоо хөөгдөж, дэлхий даяар тарсан жүүд нарыг улс бүрд хажиглан хавчдаг асан ба Герман 6 сая еврейг шууд устгасан нь энэ ард түмний бараг хагас нь билээ. Эртний түүх соёлт армянууд дутахгүй тооны булаан эзлэлд өртөж, дэлхийн I дайны үед Осман гүрэн улсынх нь гол хэсэг болох Баруун Армяныг газрын хөрснөөс арчина гээд хядахад богино хугацаанд ард иргэдийнхээ талыг буюу 2 сая хүнээ хөнөөлгөсөн юм. Өөрийн төр улстай мандаж бадарч явсан күрдүүд өнөөдөр 20 саяулаа ч, дөрвөн улсад хуваагдан булаагдаж, тэр бүрд хавчигдан гадуурхагдаж, аймаглан устгах бодлогод хэлмэгдсээр явна. Энэ ард түмнүүдийн эмгэнэлийг дэлхий даяар мэддэг. Харин монголынхыг л мэддэггүй.

Монголын эзэнт гүрэн унахад монголчуудын жинтэй хувь нь алс нутгуудад хөдөлшгүй суурьшиж, өөр шашинд орж, харьжиж хоцорсон. Монгол нутагтаа байсан нь хэмхэлдэн тэмцэлдэж, Чингисийн өмнөх үе шиг хоорондоо дайтаж эхэлсэн. Хаад ноёдын удам угсаа, улаан шарын шашин, ойрд халх гээд л санаанд орж болох бүхнээр хуваагдан иргэний дайн өрнүүлсээр Манжийн хүчирхэгжилтэй золгосон. Хүчээ нэгтгэлгүй дайнаа үргэлжлүүлсээр байсныг ашиглан манжууд 1636 онд Өвөр Монгол, 1696 онд Халх, 1758 онд Зүүнгарыг эрхэндээ оруулж, энэ үес оросууд Буриадыг булаасан юм.

1911 онд Ар Монгол тусгаар тогтнох байдлыг олж, улмаар Алтай, Хянган, Хөх нуур, Байгаль нуурыг багтаасан, монголчуудын унаган нутгуудыг нэгтгэсэн улсаа байгуулах дайныг хийж, зорьсондоо бараг хүрсэн билээ. Өвөр Монголын дийлэнхийг чөлөөлж, монголчуудын ихэнхийн итгэл дэмжлэгийг хүлээж, засаг захиргаандаа хамруулж байсан юм. Гэвч 1913 онд Орос, Хятад хүч хавсран Монголын эсрэг тэмцсэнээр Богд хаан чөлөөлсөн нутгуудаас цэргээ татаж, Хятад Өвөр, Торгууд Монголыг, Орос Буриад, Цагаан Ойрдыг ичгүүр сонжуургүй булаан авцгаасан. 1914 онд Ар Монголын хэсэг, Богдын мэдлийн нутаг Тагна Урианхайг Орос түрэмгийлсэн юм.

Монголын эх орончид 1919 онд Нармай Монголыг байгуулна гэж тэмцсэн ч мөн л их гүрнүүдийн хүчинд мөхөсдөв. 1921 онд монголын хувьсгалчид Ар Монголын тусгаар тогтнолыг бататгаж, большевикууд хичнээн эсэргүүцэж байсан ч Монголыг нэгтгэх бодлогыг үргэлжлүүлж, Өвөр Монгол, Буриад, Барга,Торгууд, Халимаг, Цагаан Ойрд гээд монголчуудын бүх нутагт үйл ажиллагаа явуулж байв. Монгол Ардын Намын хамгийн гол зорилго нь Монголоо нэгтгэх үйлс байсан юм.

1945 онд БНМАУ Өвөр Монголыг харийн дарлалаас ангижруулахаар дайнд хөдлөв. Чөлөөлөх зорилгоо биелүүлсэн ахан дүүстээ Өвөр Монголын парламент нэгдэх хүслээ илэрхийлсэн бичгийг өргөлөө. Мао хүчирхэгжтэл буюу тавиад он дундартал бүх монголчууд нэгдэх бэлтгэлээ хийж байв. Энэ ажилд Сталин саад тотгор учруулж байсан ч гэлээ, алсдаа монголын ССР байгуулж улсдаа нийлүүлэх бодолтойгоор БНМАУ-д “оросын”, “хятадын” монголчуудыг болон монгол нутгийг нэгтгэх хувилбарыг авч үзэж байлаа. Гэвч байдал хамгийн муугаар эргэсэн.

Өнөөдөр монголчуудын дөрөвний нэг л гадны эзэрхлээс ангид улс байгуулан сууж буй нь бидний энэ Төв Монгол улс юм. Бүх монголчуудыг нэгтгэх гэж шантаршгүй тэмцэж байсны төлөө большевикууд Ар Монголын эх орончдыг устгах, хүн ардыг бөөнөөр хөнөөх, оюуны геноцид явуулах зэрэг олон харгислалыг үйлдсэн. 1990 оноос хойш Зөвлөлтийн дагуул байхаа больсон ч Монгол улс харийн дарамтыг эдэлсээр ирэв. Бусад нь хамаг эрхээ хязгаарлуулж, уусгах бодлогын золиос болж, хавчигдан гадуурхагдаж, шаналан зовж байна.
Монголдоо нэгдье гэж байнга тэмүүлж ирсэн өвөр монголчууд Хятадын харъяанд ӨМӨЗО гэгдэн оршиж буй. ХХ зуунд хэдэн ч удаа ард нийтээрээ Ар Монголд нэгдэх хүслээ илэрхийлж, 30-аад онд Японы тусламжаар Хятадаас ангижран тусгай улсыг байгуулж байсан тэд мөн ч их харгислал хядлагыг үзсэн дээ. Хятадын засаг БНМАУ-д нэгдэх гэлээ гэж өширхөн, аймаглан хөнөөх, хятадчилан уусгах, элдэв туршилтын золиос болгох бодлогыг тэдэнд тулгаж, өвөр монголчууд үүнийг үл хүлцэн томоохон бослого хэдэнтээ гаргаж, эсэргүүцлийн арга хэмжээ зохион байгуулсаар ирэв.

Тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч ойрдуудын удам торгууд монголчууд Шинэ хязгаар, Хөх нуур зэрэг өргөн уудам нутагт тархан амьдарч байна. Монголын эзэнт гүрний эринд болон хожуу үед Хятадын олон нутагт суурьшсан монголчуудыг нэмбэл БНХАУ дахь угсаа нэгтнүүд маань 6 сая шахам болох ажээ.
Орос, ТУХН-д 1 сая орчим монголчууд буй юм. Тэдний томоохон бүлэг нь 400 гаруй мянган буриадууд билээ. Тэд Монголоо нэгтгэх үзэлтэй нэрт зүтгэлтнүүдийг төрүүлж, 1920-иод онд элэг нэгтнээ дагах өргөн тэмцлийг өрнүүлж, Халхад олноороо нүүдэллэн ирж байв. Сталинистууд Буриадыг хэдэн хэсэг хувааж, нутгийн хагасыг хүн амтай нь бусад мужид өгч, сэхээтнүүдийг панмонголист хэмээн хядаж, зон олныг бөөнөөр хороон харгислаж байсан юм. Өнөөгийн буриадуудын тоо ҮII зууны хэмжээнд байгаа нь ямар хэрцгий бодлого явагдсаныг харуулнам (ҮII зуунаас хойш оросууд 30 дахин өсчээ).

200 мянга орчим халимаг Орос, ТУХН-аар нэг тарсан буй. ХҮII зууны эхээр язгууртны зөрчлөөс болж торгуудын 50 мянган өрх Ижил мөрөнд очиж суурьшсаны залгамжлагч тэд юм. Халимагууд бас л монголчуудтайгаа нэгдэхийг хүсдэг тэмцдэг байсан. Үүнд хилэгнэсэн Сталин халимагуудыг Сибирь даяар тараан цөлж, нутгийг нь зэргэлдээ мужуудад хуваан өгсөн. Энэ нь халимагчуудыг үлдэх мөргүй устгах гэсэн оролдлого байсан юм.
Орос 1914 онд Ар Монголоос Туваг эрээ цээргүй булаасан. Монголын төрөөс Тагна Урианхайг эргүүлэн өгөхийг удаа дараалан шаардаж байсан тул Зөвлөлт Орос Танну-Тувагийн БНУ гэдэг тусгаар тогтносон улс байгуулагдлаа гэхчилэн хуурч мэхлэхийг хичээж байсаар 1944 онд хавсарган нэгтгэснээ эцэслэн зарласан.

ХХ зуунд тувачууд 1911, 1921 оны Монголын тусгаар тогтнолын тэмцэлд оролцож, оросууд тусгаар улс болгоно гэхэд ихэд дургүйцэн нэг бус удаа Ар Монголтой нэгдэх бослого хөдөлгөөн өрнүүлж байлаа. Өнөөгийн тувачууд мөн 200 мянга орчим. 1864 онд Манж улс Оросын дарамтанд автаж, Монголын их хэмжээний нутгийг найр тавин өгсөн. Тэр нутгийн хэсэгт 1922 онд Ойрдын автономит муж байгуулагдсан агаад, 1948 онд Сталин Уулын Алтайн АМ хэмээн нэрийг нь өөрчилж, уугуул монголчуудад ойрд хэмээх үгийг цаазлан хориглож, оросчлох, түрэгжүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлсэн юм. Бусдаас дутахгүй хэлмэгдсэн, өөрсдийгөө цагаан ойрд гэдэг 60 мянган монголчууд бөглүү хоцрогдмол байдалд аж төрж байна.

Афганистанд монголчуудын том бүлэг буй. Их байлдан дагууллын дараа суурьшсан монголчуудын удам юм. Хазар монголчууд хэмээн өөрсдийгөө нэрлэх тэд Хазаражат гэх улсыг байгуулж явжээ. Түрэмгийлэгчдийн удам, өөр үндэс угсаатай, шиит шүтлэгтэй гэгдэн гадуурхагдаж, афганы эцэс төгсгөлгүй дайны хөлд нэрвэгдэж, түмэн зовлонг амсч ирсэн аж. Шашны хийрхэгч талибанчууд тэдний эсрэг онцгой харгис бодлого явуулж байжээ. 2 сая хазар монгол байна гэсэн тооцоо буй. Исламын шашинт гэж тэдэнд бид эгдүүцэх явдалгүй юм. Бид ч унаган шүтлэгээ харийн шашнаар сольсон билээ.

Өөр улсуудад ч олон монгол буй. Орон бүхэнд монголчууд бий. Сүүлийн үед Төв Монгол гадаадад боолчууд, цагаачид гаргах талаар өндөр түвшинд хүрлээ. Бид тарж бутрах тусам л доройтож мөхнө. Харин нэгдэж нийлбэл сэргэн мандана. Өнөөдөр зэвсгийн хүчээр монгол нутгуудыг чөлөөлөх боломж нэгэнт үгүй болжээ. Бүх элэг нэгтнээ Төв Монголд нүүлгэн ирүүлэх ганц л зам үлдээд байна. Даяарчлал гэдэг нь бидний хувьд даян дэлхийн монголчуудаа нэгтгэх гэсэн утгаар л хэрэгжих ёстой. Цаг алдалгүй монголчуудаа урин залцгаая!
Орон бүхний монголчууд нэгдэгтүн гэж явбаас Тэнгэрийн таалалд нийцэж, аугаа их эрч хүчийг хүртэнэ. ХХI зуун тарж бутарсан аливаа үндэстний нэгдэн нийлэх зуун болох төлөвтэй байна. Монголчууд үүнээс аанай хоцорвол үхлийн нүгэл тэр болох бүлгээ.

Холгүй цагт, газар нутгийг дэлхийн хүн амд харьцуулан тэгш хуваана гэж том гүрнүүд уулгалах магадлалтай байна. Чингэхэд бид арван саяулаа болчихсон байвал улсаа хадгалан мөнхжинө. Өнөөгийн байдлаараа өдөр хоногийг аргацааж байваас хоёр сая монголыг Улаанбаатарын нэг дүүрэгт хашчихаад л бусдыг булаахаас сийхгүй. Еврейчүүд Сион уул руугаа үхэн хатан тэмүүлсээр, зуун улсаас цуглаж Израилиа байгуулсан. Монголчууд Бурхан Халдун руугаа амьдралын зорилго болгон зүтгэсээр Хамаг Монголоо байгуулах цаг ирлээ. Орд ордоор нүүн ирж, Тэнгэрээс соёрхсон Монгол улсаа сэргээн мандуулах нь өнөөгийн монголчуудын үүрэг, нэр төрийн үйл хэрэг, аврал, аз жаргал юм.

Монголчуудын энхийн замаар нэгдэх ганц боломж нь Төв Монголд шилжин суурьших явдал мөнөөс мөн. Амьдрах улс гүрнээ сонгох нь хүний наад захын эрх. Гаднаас суурьшигчийг авах нь ч тухайн улсын л мэдэх хэрэг. Хөрш гүрнүүд бага үндэстний асуудал багасна гэж нэгдэх бодлогыг баясан дэмжих магад..
Сүүлийн үед манай өгөөмөр баялаг орд газруудыг харийнхан ховх сорох төлөвтэй болоод байгаа. Тэгвэл тал талаас зорих ахан дүүс уул уурхайн мэдлэг, ажиллах хүчээр хангаж, оргилсон бүтээн байгуулалт улс оронд өрнөж, Тэнгэрээс заяат буян хишгийг өөрсдөө хүртэнэ.

Гагцхүү Төв Монголын хууль эрх зүйн үндэс л үгүйлэгдэж байгаа бус уу. Монгол туургатныг энхийн замаар нэгтгэх хууль өнөөдөр бидэнд хэрэгтэй байна. Хууль гарвал монголчууд ирэхдээ л ирнэ. Улс орон маань дэлхийн буурайн нэг тул Израилийн эхэн үеийн байдлаар хүлээж авахаас өөр замгүй. Тэгэхэд шилжин суурьшигчид цөлд майхан бариад сууж байв. Гэхдээ майхантнууд гэхээс илүү өмчтөнүүд олноор ирж, улс орны хөгжилд нэмэр болох нь дамжиггүй билээ.

Бүх монголчууд нэгдвээс Тэнгэрээс сургасан Таван сумын үлгэр биеллээ олж, бид дийлдэшгүй бат бөх, ялагдашгүй хүч чадалтай болж, цэнгэлийн манлайд хүрэх бүлгээ. Монголын хамгийн сайхан мөрөөдөл, эрмэлзэл, тэмцэл, ирээдүй тэр болой. Эв нэгдэлтэй бай гэсэн Тэнгэрийн зарлигийг дагаваас мандана, зөрчвөөс сөнөнө. Монголчуудын эв нэгдлийн аугаа хүч бидэнд агаар ус шиг үгүйлэгдэн буй. Тиймээс Тэнгэрийн зарлигаа дагаж, монголчуудыг нэгтгэх үзэл бодлыг өргөн дээдлэгтүн. Эв нэгдлийн тэмцэлд хувь нэмрээ оруул. Түүний төлөө Тэнгэртээ мөргөж залбир. ХХ зууны хамгийн эмгэнэлт ард түмэн монголчуудынхаа түүхийг мэдэж, мэдүүл. Дэлхий нийтийг Монголд шударга ханддаг болгохын төлөө чармай.

Орд ордоор нүүн ирж, орон бүхний монголчууд нэгдэж, Бурхан Халдун уулаа тахиж, Хамаг Монгол улсаа байгуулж, таван сум шиг эв нэгдэлтэй болж, улс гэрээ сэргээн мандуулах тэр цагийг бишрэн шүт, хүсэн мөрөөд, урин дууд. Монгол туургатныг энхийн замаар нэгтгэх хууль гаргахын төлөө дуу хоолойгоо өргө. Хилийн чанад дахь элэг нэгтнийхээ соёлыг хүндэтгэ.

21세기에 한국인들의 희망은 몽골의 땅

no_email@coo.mn (enkhjin) — Wed, 30 May 2007 19:25:00 +0800

코리안 드림과 몽골 드림의 조화를 기대하며

[국정브리핑 2007-05-28 11:42]

박진호 주몽골대사
지난주 몽골을 방문한 외국인들은 수도인 울란바타르 중앙운동장앞에 수천명의 몽골인들이 길게는 사흘동안 극심한 모래바람속에 새하얀 먼지를 뒤집어쓴 채로 줄서있는 광경을 보았다. 이들의 기다림은 몽골의 최대 행사인 나담 축제나 유명 공연을 즐기기 위한 것이 아니라 고용허가제하에 코리안 드림을 꿈꾸며 한국에 일하러 갈 자격을 얻기 위한 한국어능력시험 접수를 위한 것이었다.

몽골에 부는 ‘코리안 드림’

몽골 하면 우리 국민에게 떠오르는 모습은 무엇일까? 인류 역사상 최대의 세계제국을 건설했던 징기스칸의 후예들, 새파란 하늘아래 드넓은 초원을 달리는 말들, 보는 순간에 같은 민족이 아니었을까 생각하게 만들 정도로 우리와 닮은 친근한 얼굴들, 그리고 앞의 안타까운 광경이 나타날 수 밖에 없는 어려운 경제상황들.

그러나 이것이 몽골의 전부일까? 아니다. 지난해 몽골대사로 부임한 이후 1년이 조금 넘도록 활동하면서 본인이 느낀 것은 이제 긴 잠에서 깨어나 그간의 어려움을 극복하고 본격적으로 경제발전에 시동을 걸고 있는 몽골이다. 이미 몽골은 지난 2004년부터 3년간 연평균 6~10.6%의 높은 경제성장을 통해 1인당 국민소득 1000달러선을 넘어섰으며 울란바타르 시내 곳곳에서는 건설붐이 불고 있다.

물론 세계 모든 나라가 자국의 경제와 사회발전을 위해 전력투구하고 있고 ‘post-BRICs’ 신흥시장까지 언급되는 마당에 이러한 몽골의 변화를 평가절하하는 시각도 있을지 모른다. 그러나 몽골에게는 뭔가 특별한 것이 있다. 바로 우리를 포함해 전 세계가 눈에 불을 켜고 확보경쟁을 벌이고 있는 풍부한 자원이다. 몽골은 바로 석탄, 동, 우라늄 등 풍부한 광물자원을 보유한 세계 10대 자원부국이다.

그간 몽골의 자원은 수많은 외국기업들이 전국토의 40%에 달하는 광대한 지역의 탐사권을 확보하고도 서로 눈치만 살피던 그림의 떡 같은 존재였다. 자원개발에 필요한 전력과 수도, 개발된 자원을 외국으로 수송하기 위한 도로와 철도 등 각종 인프라가 너무나 부족해 개별 기업이 투자하기엔 위험하고 경제성도 부족하다고 생각했기 때문이었다.

그러나 몽골 정부도 이를 충분히 인식하여 지난해 광물자원개발법을 개정하고, 인프라까지 건설해도 이익이 남을 정도의 대규모 광산 17개소를 전략광산으로 선정하여 경제발전과 외자유치의 시발점으로 삼기 시작했으며 외국의 투자자들도 이에 호응하기 시작했다.

세계10대 자원부국 몽골의 약진

지난 4월 몽골정부와 캐나다계 Ivanhoe사간 투자계약 잠정합의가 발표된 Oyu Tolgoi 동광산은 그 시작이다. Oyu Tolgoi 광산은 Ivanhoe사가 탐사에만 4억불을 투자해 발견해 낸 세계 2위 규모의 동광산으로 3200만t의 구리와 1000t의 금이 매장되어 보수적으로 잡아도 200억불 이상의 경제적 가치가 있는 것으로 평가되고 있다. Ivanhoe사는 채광시설 및 발전소와 도로 등 관련 인프라 건설에 추가로 25억불을 투자할 예정이며, 본격적으로 채광이 이루어지면 몽골 정부도 현 국가예산의 80%에 달하는 연간 9억불 정도의 재정수입을 올리고 국가 GDP는 40% 정도나 증가할 전망이다.

이러한 Ivanhoe사의 성공에 자극받은 수많은 외국기업들이 현재 치열하게 경쟁하고 있는 곳이 몽골 정부가 금년중 개발계획을 확정할 Tavan Tolgoi 석탄광산이다. 매장량만 50억t에 1/3이상이 제철용으로 사용가능한 고품위탄으로 추정되며 향후 10년내 연간 8000만t으로 생산능력을 확대할 계획인 이 광산은 t당 50불의 가격으로 단순계산해도 경제적 가치가 2500억달러에 달하는 거대광산이다.

이미 중국, 일본, 러시아, 미국 등의 내노라하는 기업들이 총력전을 벌이고 있고 해당국 정부들도 주요인사 방문과 수억달러대의 차관 내지 원조제공을 앞세워 몽골의 환심을 사기 위해 노력하고 있는 실정이다. 우리도 예외는 아니어서 지난 5월 초 양국의 산업담당 부처 간에 개최된 한-몽자원협력위에서 우리기업의 Tavan Tolgoi 석탄광산 및 관련 인프라 개발 참여희망을 전달하고 협력방안을 논의한 바 있다.

21세기 몽골은 새로운 기회의 땅

물론 단순히 자원보유만으로 경제발전이 보장되는 것은 아니다. 그러나 몽골은 이미 수세기 전에 세계제국을 경영했던 경험과 민족적 자긍심을 가지고 있다. 체제전환국가로서는 드물게 민주적인 선거를 통해 정권교체를 이룰 정도로 정치가 안정되어 있으며, 자원개발을 중심으로 하여 오는 2021년 1인당 국민소득 1만2000불을 달성하기 위한 체계적인 국가발전계획을 수립중에 있을 정도로 지도층의 의식도 깨어 있는 나라다. 거기에 무엇보다도 한국과 한국인에 대한 호감이 세계 어느 나라보다도 강한 곳이다.

이러한 몽골의 대통령이 28일부터 우리나라를 국빈방문한다. 지난해 우리 대통령께서 몽골을 방문하여 양국 관계를 선린우호동반자 관계로 발전시킨다는 큰 틀에 양국이 합의한 바 있으며, 이번 몽골대통령의 방한은 실질적이고 구체적인 협력방안을 도출하기 위한 장이 될 것이다.

양국 간의 문화적 유사점과 국민적인 호감을 바탕으로 우리의 강점인 기술과 자본을, 몽골의 강점인 풍부한 자원과 결합한다면 그 시너지효과는 일반적인 기대를 온전히 뛰어넘을 수 있을 것이다. 지금까지 한국이 몽골 국민에게 기회의 땅이었다면, 21세기 몽골은 한국에게 새로운 기회의 땅이 될 것이다. 금번 몽골 대통령의 방한이 이러한 기회를 현실로 바꾸고 우리 국민들이 몽골을 21세기 우리나라의 당당한 동반자로 인식하는 계기가 될 수 있기를 기대한다.

Previous secret plan for present development in Japan

no_email@coo.mn (enkhjin) — Wed, 30 May 2007 19:19:00 +0800

130 жилийн өмнө бичсэн Фүкүзава Юкичийн “Хүчтэй Япон улс байгуулах төсөл буюу гадаад орныг тахин шүтэхээ больж үзье та минь” уриалга

Энэ хүний нэр өдөр тутмын амьдралд хэрэглэгддэг Японы иен хэмээх мөнгөн дэвсгэртийн арван мянгатын нүүрэн дээр хөрөг нь байдаг. Фүкүзава Юкичи 130 жилийн тэртээ “Эрдмийг эрхлэх ухаан буюу хүчтэй Япон улс байгуулах” хүсэл мөрөөдлөө ард түмэндээ толилуулсан билээ. Япон улс хүчтэй байхын тулд ард түмэн хэрхэн яаж хүчтэй байх тухай сургаалийг энэ номондоо бичсэн юм. Нэгэн үе Япончуудын дунд гадаадыг шүтэх өвчин яг манай өнөөгийн үеийнх шиг байжээ. Өнөөдөр бараг амтай бүхэн л “Монгол хэрэг алга, монголд амьдрал алга, монгол новшийн байна, монголд байгаад амьдрал өөдлөхгүйн, хувь заяа сэхэхгүйн, ямар аргаар ч хамаагүй виз гаргуулж Японд очиж харламаар байна, Солонгост очиж амьдармаар байна, Америк гарч цагаачилмаар байна, Англид очиж мөнгө олмоор байна, монгол ёстой тамын тогоо” гэх мэтээр ярьж, мөрөөдөж, тэмүүлж, харь орон руу зүтгэж байна. Тэгвэл одоогоос 100 гаруй жилийн тэртээ Япон улс бяцхан арлын эх орноо голж харь орон руу тэмүүлж, эх газрыг эзэлж их гүрэн болно хэмээн мөрөөдөж, тэрхүү мөрөөдөл нь 1945 онд тас цохигдсон билээ. Ингээд Япончууд хүсэл мөрөөдлөө булшлуулж бяцхан арал дээрээ эргэн ирсэн юм. Тэгээд л зөвхөн өөрийнхөө хүч хөдөлмөр, авъяас чадвараар сайхан Япон орныг цогцлоосон билээ. Тэгвэл өнөөдөр Монголд гадаадыг шүтэх өвчин байсаар байна. Үүнийг эмчлэхэд энэ хүний сургаал бас хэрэгтэй байж магадгүй. Эрдэм ухаанд суралцах нь өндөр дээд зорилго байх ёстой. Будаа агшаах ч, ус буцалгах ч мэдээж хэрэг ухаан юм. Тэнгэрийн дор төр улсын хэргийг оролдох ч бас эрдэм ухаан юм. Гэхдээ нэгэн гэрийн амьжиргаа хялбар, төр улсын улс төр, эдийн засгийг эрэгцүүлэх нь амаргүй. Бас хорвоогийн эд юмсаас гартаа амархан гэгч оруулах зүйл тийм ч чухаг бус, эрж олоход бэрх зүйл болбоос үнэ цэнэ нь өндөр. Ажиглахад, одоогийн оюутан цөм л хүнд бэрхээс зугатаан зайлж, амар хялбарт дурлах гажуудалд унаад байх шиг санагдана. Феодализмын үед оюутан хүн эрдэм сурлаа ч хүний эрх, эрх чөлөөгүй нийгэм байсан болохоор тэрхүү эрдмээ ашиглан хэрэглэх боломж байсангүй. Тэгээд аргагүйн эрхэнд дан ганц эрдмийг хурааснаар тэр нь ганц өөрийн биед нь хуримтлагдан дуусаж байлаа. Ингэж өөрийгөө эрдэм мэдлэгт золиослоход өнөөгийн оюутан хүн хүрэх аргагүй тал бий. Нөгөө талаар одоогийн оюутануудад дээрх хориг сэлт огтхон ч байхгүй. Суралцдаг л юм бол түүний үр дүнг тэр дороо бодит байдалдаа таацуулан ашиглаж болно. Нэгэн жишээ өгүүлвээс, европ судлалд суралцагч оюутан хүн 3 жил сургуульд сураад түүх болон физик судлавал шууд л европ судлалын багшаар томилогдож чадна, засгийн түшмэлээр ч ажиллаж болох билээ. Гэтэл бас бүр амархан арга хүртэл байдаг байна. Одоо үед ихээхэн шуугиулаад байгаа орчуулгын зарим бүтээлийг уншиж хорвоо ертөнцийг энд тэндгүй хэсэн тойрч.дотоод гадаадын мэдээлэл авч, тэгээд гайгүй боломжийг шүүрэн авч албан газар ажилд орно. Тэгж чадваас мань эр төрийн албаны гайгүй сайн түшмэл болдог аж. Иймэрхүү жишээ хэрвээ одоо цагийн маяг янз болчихвол эрдэм ухаан гэдэг зүйл өндөр түвшинд байж чадахаа болиход хүрэх нь дэмжиггүй. Бага зэрэг базаахгүй жишээ өгүүлье, Өршөөгөөрэй, мөнгө мөнгө төгрөгний тооцоо хийж энэхүү нөхцөл байдлыг тайлбарлаж үзье. Юуны өмнө сургуульд элсэн ороход жилийн зардал ойролцоогоор 100 иенд багтах бизээ. 3 жилд 300 гаад иен болно.Тийм төдий мөнгө гаргаад сургуулиа төгсч ажилд орвол сард 50-70 иений цалин пүнлүүтэй болно. Хэлээд тавибал, энэ бол европ судлалын нөхдийн бизнес билээ. Нөгөө талаар өнөөх, орчуулгын том зохиол төдийг уншсан “гайгүй сайн” хүний амаар будаа идэгч нөхөр маань 300 иен ч зарцуулалгүй түшмэл болоод авсан юм хойно түүний орлого өөрийнх нь олз болох юм. Ийм хувьтай сайн наймаа гэж байхгүй, өндөр ашгаа хүүлээд ч бэл бэнчингээ зузаатгаж болох бус уу. Мэдээж юмны үнэ цэнийн их бага нь бусдын хэрэгцээгээр хэмжигдэж байдаг. Одоо ЗГ-аас эхлээд ихэнх газрууд европын боловсролтой боловсон хүчнийг зөвлөх хэмээн хүсэмжлэх гажуудал элбэг болжээ. Хэрэгцээ шаардлагатай хүмүүс ихэсч, борлогдох газар байгаа болохоор янз “‘янзын л хүмүүс томилогдох болов. Би тэхдээ томилогдсон нөхдүүдийг бүгдийг нь эрдэм чадваргүй, арга сүүхээтэй хүмүүс хэмээн буруушаан донгодож байгаа юм бус, харин тэд дахиад хэдэн жил суралцаж, хичээл зүтгэл гаргаад жинхэнэ бодит эрдмийг биедээ шингээж, түүнийхээ дараа албан тушаал хашваас улам их амжилт бүтээл гаргана даа гэж л бодсоноо хэлж буй нь энэ. Тэгвэл л япон улс, улс даяараа мэдлэг, суртахуунтай боловсон хүчинтэй болж, цаашлаад бодит чадлыг хурааж, барууны орны иргэншилтэй мөр зэрэгцэн явах чадвартай болох ёстой юм.

Гадаад орныг тахин шүтэхээ больж үзье та минь

Оюутнууд юуг зорилгоо болгож эрдэм сурч байна вэ. Жинхэнэ тусгаар байдлыг олж авахын төлөө гээд өөрөө өөртөө эзэн байх, эрх чөлөөний эрх дархыг өөрийн болгохын тулд л юм гэцгээнэ.Тэр ч үнэхээрийн тийм. Гэхдээ тийм бол, мэдээж түүний ард үүрэг хариуцлагын ухамсар гээч юм багтаж байхгүй бол болдоггүй. Биеийг даах гэдэг хувь гэртээн сууж, бусдад саад гай бололгүйхэн байх төдий зүйл биш агаад тэгэх нь ерөөс ганц биеийн үүрэг хариуцлагаас үл хэтэрнэ. Хувь хүний байр сууринаас алсарч, нийгэмд хандах эрх үүргээ бодож чадваас япон хүн гэдэг нэрээ бохирдуулалгүй, ард түмэн цуг хамтран чадал хүчээ дайчилж, япон улс эрх чөлөөтэй тусгаар тогтносон олон улсын байр суурийг олж чадна, энэ л хувь хүний хийгээд нийгмийн үүргээ жинхэнэ ёсоор гүйцэтгэсэн хэрэг болох билээ. Өөрийнхөө гэрт өөрийн амьдралдаа сэтгэл ханаж суугаа хүнийг бие дааж хувиа борлуулсан хүн гэж хүлээн зөвшөөрч болох л доо. Гэвч түүнийг бие дааж тусгаар тогтносон япон хүн гэж хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй. Бодоод үзэгтүн. Өнөө цагт японы нөхцөл байдалд иргэншил гэдэг юм зөвхөн нэр төдий агаад түүний үр жимс гэж байхгүй, энд гадаад төрхийг нь нүдээр харж болох зүйл байвч оюун санааны хувьд хов хоосон байна. Манайх тэнгисийн болон хуурай замын армийн цэргийн бэлтгэлээр хүчирхэг орнуудын цэрэг армийн хүчтэй тэрсэн тэмцэж чадах болов уу даа. Боломжгүй зүйл биз дээ. Угаас манай улс гадаад улс оронтой дайн байлдаан хийх ёсгүй юм л даа. За тэгвэл, одоогийн японы эрдэм ухааны байдал төвшингөөр бол европ хүнд зааж сургачихмаар зүйл байна уу. Зааж сургах юм юу ч байхгүй. Харин ч барууныхаас л сурч, бодит чадал нь хүрэлцэхгүй элдэв зүйлийг сурч цээжлэж авах төдий л байна. Гадаад оронд оюутнаа явуулж, дотооддоо харь хүнээ залж багшлуулдаг болж. Төрийн албан газрууд хийгээд сургууль болгонд, муж, хот, тосгон болгонд хүртэл гадаадын хүнийг урин залжээ. Ингээгүй газар гэж ер үгүй. Хувиараа компани эрхлэх, сургууль байгуулахаас эхлээд шинэ бизнес төлөвлөхдөө юуны өмнө гадаадын хүнийг урин залж их мөнгөөр цалинжуулж, тэдэнд найдах нь байнга. Үүнийгээ сайн талаас нь тайлбарлаж, бид дутуу гуцуугаа нөхөж байна хэмээх боловч одоогийн байдал төрхөөс харвал бух л тал дээр япон хүн дор нь орж, барууныхан цөм л гайхамшигтай, шилдэг мэтээр үзэгдэх авай. Мэдээж хэрэг, манай улс хэдэн зуун жилийн турш явж ирсэн хаалттай улсын бодлогоо нээлттэй болгож, асар хурдан хугацаанд барууны иргэншилт улс орнуудтай харилцахаар болсон тул яг л гал ус нийлэх лүгээ адил нөхцөл байдалд байгаа нь дэмий ч зүйл биш. Энэхүү харилцааг тэнцвэржүүлэхийн тулд барууны хүн урьж, эс бөгөөс европын бараа таваар худалдан авч, юутай ч тулгарсан бэрхшээлийг даван туулах арга хэмжээ авах нь зүйн хэрэг буй за. Тийм болохоор барууны иргэншил нэвтрэн орох үеийн үймээн бужигнааныг тохинуулан дарахыг ч байг гэх газаргүй, бас иргэншлийн дэм тусыг европоос хүсэмжлэх нь ч төр улсын улс төрийн бодлогын алдаа мадаг гэж хэлж болмооргүй л дээ. Харин гадаад улсын соёлын эд зүйлсийг тахин шүтэж, түүнийг урт удаан хугацааны туршид хэрэглэх нь нэн тусгүй хэрэг юм. Нэгэн цагийн гар сунгалт гэж бодоод хүчлэн барьж тайтгарахаас өөр юмгүй ч яавал харь улсад найдалгүй өөрсдөө бий болгодог болох бол. Түүнийг бий болгох нь хэцүү буй за. Тэгэхийн тулд оюутан нөхөд эрдэмд боловсорч, японы тусын тулд идэвхитэй зүтгэж өгөх тэр өдрийг хүлээхээс өөр аргагүй. Энэ л та бүхнийг биедээ үүрэх үүрэг хариуцлага бөгөөд тэрхүү хариуцлага хүлээгдэж буй гэдгийг хэлэх нь зүй ёсны хэрэг болж байна.

Маргаашийн аз жаргалыг мөрөөдөж байгаа бол өнөөдрийн базаахгүй байдлыг өршөөж болно

Харин японы оюутнуудын бодит чадал чансаа хараахан хангалттай гэж хэлэхээргүй байна. Гадаадын хүн урин залж буй нь хэсэг хугацаанд та нарын орыг гүйцэтгэлжүүлж буй нь тэр. Бас гадаадын бараа бүтээгдэхүүнийг худалдаанд нийлүүлж буй нь манай үйлдвэрлэлийн түвшин доогуур буйгаас тэр. Гадаад хүн урьж, гадаадын бараа таваар худалдан авахын тулд мөнгө төлөх ёстой. Энэ бол японы сургалт барууны гол орнуудад хүрээгүй учраас тэр бөгөөд японы капиталыг гадаадын улс руу шидэн хаяж байна гэсэн үг юм. Эрдэм ухааныг зорих хүний хувьд энэ бол ичих ёстой зүйл. Гэхдээ хүнийхээ хувьд цааш цаашдын хүсэл мөрөөдөлгүй байж болохгүй. Хүсэл мөрөөдөл байхгүй бол ажилдаа шамдахгүй, маргаашийн аз жаргалыг хүсэн мөрөөдөж л байвал өнөөгийн азгүй байдалд уудам сэтгэлээр хандаж чадах болно. Дээр үед хорвоогийн бүх юмс хуучин зан заншилд автагдаж, эр зоригтой хүмүүст хүртэл хүсэл мөрөөдлөө даатгах зүйл байсангүй. Одоо бол тийм биш. Иймэрхүү хүлээснээс бүрмөсөн саллаа. Яг л оюутан сурагчдын тусын тулд цоо шинэ ертөнц нээгдсэн лүгээ адил болжээ, хорвоогийн хаана ч ажиллаж болох ажгуу. Газар тариаланд ч, худалдаа үйлдвэрлэлд ч ажиллаж болно, эрдэмтэн ч, түшмэл ч болж чадна. Ном бичиж, хууль таниулж, технологи судалж, үйлдвэрлэл үүсгэж, өмгөөлөгч болох ч хичээн зүтгэж л чадвал бүтэх юмаа. Тийм болохоор ийм ажлын төлөөнөө улсын дотооддоо өрсөлдөн тэмцээд байхын учиргүй. Харин оюун ухааны чадал чансаа, дорой буурайгаар тэмцэлдэх өрсөлдөгч бол юуны түрүүн гадаад хүн болой. Тэрхүү оюун ухаан хоорондын тулаанд ялвал японы байр суурь дээшилж, ялагдвал байр суурь унах учиртай. Ингэхлээр бидний хүсэл мөрөөдлийн хэмжээ дамжаа, зорилго нь тов тодорхой буй за. Төр улсынхаа хөгжил цэцэглэлтийн тусын тулд ажил хэргийг гүйцэтгэхэд цаг хугацаа зарцуулагдах ёстой хэдий ч, юуны урьд японы тусын тулд нэн яаралтай хийх ажил бол улсын иргэд дор бүрнээ өөр өөрийн байр суурьд давын өмнө судалгаа хийхгүй бол болохгүй байна. Оюутан хэмээх улсын иргэний үүрэг хариуцлагаа ухамсарлан хүн болбоос төр улсын нөхцөл байдлыг хөндлөнгөөс хараад суухын учиргүй. Оюутан л юм бол эрдэм ухаанд шамдахаас өөр замгүй юм.

“Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл”

no_email@coo.mn (enkhjin) — Wed, 30 May 2007 19:15:00 +0800

Шинэ ном :

“Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл”

Уншигч танаа ЭМОС клубын гурав дахь бүтээл “Амжилтад хүрэх гал эрмэлзэл” номыг өргөн барьж байна. Тус клуб 2004 онд “Өөрийгөө хөгжүүлье!” хэмээх анхныхаа хамтын бүтээлийг гаргаж, 2005 онд “Мэргэжлээ зөв сонгоход тань” нэртэй дараагийнхаа номыг хэвлүүлсэн билээ. Энэ удаагийнх бол бидний анхны орчуулгын бүтээл болох бөгөөд клубын арван гишүүн гар нийлэн орчуулж, он өртөөлөн уншигч авхайн гарт хүргэж байна.
Зохиогч Инамори Казүо бол Японд төдийгүй дэлхийд нэртэй “Киосэра” группыг үндэслэн байгуулсан хүн юм. Тэрээр 1996 онд хэвлэгдсэн уг номын өмнөх үгт “37 жилийн өмнө Киосэра компанийг байгуулах үед надад бизнес удирдлага, менежментийн ухааны ямар ч мэдлэг, туршлага байсангүй. Ийм нөхцөлд гагцхүү “хүний ёсонд үл харшлах зөв зүйлийг хийх”-ийг тулгуур болгож менежментээ эхлүүлэхээс өөр аргагүй байсан юм. Яваандаа би амьдралын жинхэнэ утга учир, менежментийн байвал зохих арга хэлбэрийн талаар нухацтай бодох болж, өөрийн гэсэн удирдлагын гүн ухааныг боловсрууллаа. Чингээд үүнийг ажилтнуудтайгаа хуваалцахаар өнөөдрийг хүртэл чармайж ирэв. Киосэра компанийн амжилтын талаар надаас асуухад “Компани маань өөрийн гэсэн философитой, түүнийг нь ажилтан бүр сэтгэл зүрхээрээ хуваалцдагтай холбоотой” гэж хариулдаг юм” хэмээн дурсжээ.

Baabar iin uguulne~

no_email@coo.mn (enkhjin) — Wed, 30 May 2007 19:06:00 +0800

Баабарын “Тэнхлэг Зууч” сэтгvvлд өгсөн ярилцлагыг товчлон нийтэллээ.
-Та хэр зоригтой хvн бэ. Таны бичсэн нийтлэл эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөтөй хvмvvсийн дургvйцлийг төрvvлэхvйц санагддаг.

Та айдаггvй юу?
-1978 онд Солжницын Худал хуурмаггvйгээр амьдрах нь гэдэг зохиолыг орчуулаад гар бичмэлээр тарааж байж баригдаад хэрэгт орж байсан. Тэр vед vйлчилж байсан хуулиар намайг буруутгадаг нь тэр vедээ зөв байх л даа. Гол нь би залуугаасаа чөлөөт сэтгэлгээний vзэл бодолтон байсан хэрэг. 1990 оны хувьсгал ийм бололцоо гаргасан учраас би өөртөө эрх чөлөө олох гэж л оролцсон юм. Би vзэл бодолтой байх, тvvнийгээ чөлөөтэй илэрхийлэхийн төлөө л тэмцсэн. Тэрнийгээ ч олсон. Одоо юунаасаа айдаг юм. Бvх насаараа шахам тэмцэж олсон тэр эрх чөлөөнөөсөө одоо би татгалзах гэж vv.
Шашин шvтэх, нэр төрөө хамгаалах гээд олон эрх чөлөөний тухай ярьдаг. Яг нарийн ангилаад төстэйг нь нэгтгээд vзэх юм бол хоёрхон л эрх чөлөө байдаг юм шvv дээ. Зөв тодорхойлж чадах юм бол. Эхнийх нь хvн өөрийн vзэл бодолтой байх. Шашин шvтлэг, итгэл vнэмшил, хvмvvжил энэ тэрээсээ хамаараад хvн ямар ч vзэл бодолтой байж болно. Хvн өөрийн vзэлтэй байх эрх гэж томъёолно. Хоёр дахь нь өөрт буй vзэл бодлоо гадагш гарган илэрхийлэх эрх чөлөө. Yг хэлэх, эвлэлдэн нэгдэх, эсэргvvцлээ тайван байдлаар илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх гэх мэт. Харин vзэл бодлоо илэрхийлж байна гээд бусдын эрх ашгийг хөндөж болохгvй. Миний vзэл бодол энэ гээд бусдыг зодоод унаж болохгvй биз дээ.

-Таны нийтлэлд дурдагдаж буй хvмvvс жирийн сэтгvvлч биш Баабар бичээд байгаа болохоор танд халдаж чаддаггvй юм шиг ...?
-Манайд эрх чөлөөний ойлголт бvрэн төлөвшөөгvй байна л даа. Хоёрт, өөрийгөө илэрхийлж байна гээд хvнийг их гvтгэж байна шvv дээ. Энэ чинь эрх чөлөөгөө илэрхийлж байгаа хэрэг биш. Нэг талаас эрх чөлөө хязгааргvй. Гэхдээ нөгөө талаас бусдын эрх ашиг гэсэн хязгаар бий. Фридман их гоё тодорхойлсон байдаг юм. “Чи гараа чөлөөтэй сунгаж болно. Харин сунгасан гар чинь бусдын эрvvнд хvрэлгvй зогсч байх ёстой. Yvгээр л таны эрх чөлөө хязгаарлагдана” гэж. Тэгэхээр хvн гvтгэх, хvний нэр төрийг сэвтvvлэх, зориудаар доромжлох зэрэг нь бусад хvний эрх ашиг руу орчихно шvv дээ.

-Тэгэхээр танд баримт байгаа болохоор уу?
-Бий. Байгаа болоод л бичдэг. Би бичсэн vг, цэг, таслал бvрийнхээ төлөө хариуцлага хvлээнэ. Хэрэв бичиж байгаа нь энэ гээд бусдын эрхэнд халдсан бол хуульд заасан хариуцлагаа vvрнэ. Ер нь бvгд л тийм л байх ёстой. Бичиглээч нэрээ нууж болохгvй. Хvний нэрээр бичиж болохгvй. Чөлөөт ардчилсан нийгэм гэдэг чинь хvн болгон өөрийнхөө vйлдэлд хариуцлага хvлээж байх ёстой.

-Гэхдээ таны бичсэн зvйлээс чинь болоод хяхаж хавчиж байсан тохиолдол байгаагvй гэж vv?
-Тиймэрхvv зvйл алхам тутамд гардаг. Гэхдээ тэр нь дургvйцэл, vзэн ядалтаар илэрдэг. Шуудаар халдахгvй л дээ. Надад хамаагvй халдах хэцvv шvv дээ. Уг нь бол ардчилсан нийгэмд хvн болгон ийм эрхтэй. Гэтэл тэр эрхийг жишээ нь би эдэлж чадаж байхад олон бичигчид чадахгvй байна.

-Та Сангийн сайдын албан тушаалыг авахдаа ард тvмний өмнө хvлээх хариуцлагаас айж байсан уу?
-Хариуцлагыг нь ухамсарласан болоод л авсан байж таарна даа. Тэр албанд очоод Монголын шилжилтийн vеийн эдийн засгийн хамгийн тvлхvvр асуудлын нэгийг шийдэж чадсан. Би санхvvгийн системийг зассан. Шилжилтийн эдийн засагт хамгийн тvрvvнд хийх ёстой зvйлийн нэг бол санхvvгийн системийн шинэчлэл байдаг юм байна. Бид vvнийг 1990 онд хийгээгvй. 1991 онд банкны системийг хоёр шатлалтай болгож хаячихаад тэр чигээр нь орхисон. Ингээд л дандаа улсын мэдлийн арилжааны банкууд vvссэн. Бvгд дампуурсан даа. Аргагvй шvv дээ улсынх юм чинь. Зөвхөн тэндээс 1996 он хvртэлх хугацаанд 100 орчим сая доллар огт сураггvй алга болсон. Энэ бvхнийг би нэр төрөөрөө дэнчин тавьж байж зассан, бvрэн цэвэрлэсэн. Ингээд 2000 онд дараагийн Засгийн газар бvрэн цэвэрлэгдэж, эрvvлжсэн банк санхvvгийн системийг гардаж авсан шvv дээ. Өнөөдөр хэн нэг нь банкин дээр гvйж очоод “хөгшөөн, танайхаас хэдэн төгрөгийн зээл авчихъя. Өөрт чинь 10 хувийг нь бэлнээр өгнө” гээд яваад бvтэх vv, vгvй юу. Тэр vед чинь хавтгай тийм байсан шvv дээ. Би тэрнийг зассан. Улсын мэдлийн бараг хамгийн сvvлчийн банкин дээр луйвар гарсан байсныг илрvvлж хариуцаж байсан хvмvvсийг нь цагдаад өгсөн. Өнөөдөр шилжилт, шинэчлэлийг хэрхэн хийсэн тухай хэд хэдэн номонд миний хийсэн зvйлийг амжилтын жишээнд оруулж бичсэн байдаг юм. Сурах бичигт хvртэл орсон. Монголд байсан буруу өвчтэй тогтолцоог ингэж шинэчилж, эрvvлжvvлсэн байна гээд. Тийм учраас би vvнийг өөрийн амьдралд хийсэн нэг том бахархал гэж боддог. Би хэчнээн ч удаа гvтгvvлж, хараалгуулж, загнасан ч гэлээ эцсийн бvлэгт эцсийн vр дvн л хэрэгтэй шvv дээ. Эцсийн vр дvнд бол би энэ улсад сайн л юм хийж өгсөн. Улсын мэдлийн арилжааны банк байж болдоггvйн сvvлийн жишээ одоо шуугиад байгаа Хадгаламж банк байна шvv дээ.

-Та нэг ярилцлагандаа “Улс төрийн ажилд нэг хэсэг оролцож явлаа. Одоо бараг улс төрөөр оролдохгvй дээ. Харин би Монголын улс төрд vлдэхvйц юмаа хийсэн” гэж хариулсан байсан. Монголын улс төрд vлдэхvйц юм хийсэн гэдэг нь банкны системийн шинэчлэлийг хэлж байна уу?
-Yvнээс өмнө чөлөөт, ардчилсан нийгмийг бий болгоход би олон зvйлийг хийсэн, 1990-1993 онд Монголын социал демократ намын анхны дарга байсан. УИХ-ын гишvvн байхдаа Монголын батлах хамгаалах тогтоцыг өөрчлөн шинэчлэх ажлыг удирдаж хийсэн. Цэргийн номлол, батлан хамгаалах зарчим маань vндсээрээ өөр болсон шvv дээ. Хvйтэн дайны vеийн сөргөлдөгч хоёр хvчний нэгнийнх нь хавсрага байсан тогтоц номлол vндсээрээ өөрчлөгдсөн хэрэг.

-Та Сангийн сайд байхдаа “Төрийн махны машин ажиллаж эхэллээ” гээд хvмvvсээс бэлгэнд авсан эд зvйлсээ хураалгаж байсан. Тухайн vед тэр vйлдлийг харахад жаахан хэтрvvлж буй мэт санагдаж байсан л даа. Та тэр vйлдлээрээ юуг хэлэх гэсэн юм бэ?
-Хэтрvvлсэн юм байхгvй хvмvvс намайг нэг муу vзэг буцааж өгсөн, энэ тэр гэж ярьдаг. Тэр vеийн ханшаар би хоёр сая төгрөгийн зvйлс улсад тушаасан. Би энэ vйлдлээрээ бусдыг уриалсан юм. Бидэнд дагаж мөрдөх ёстой хууль байна. Цалингаасаа хэтэрсэн бэлэг авбал буцааж өгөх, эсвэл илvv гарсан хэмжээний төлбөрийг нь улсад тушаах хvчинтэй vйлчилж байгаа хууль бий. Яагаад энэ хуулийг хэн ч биелvvлдэггvй юм бэ. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд авсан бэлгээ улсад тушаалаа гэж ер сонсоогvй юм байна.

-Польш, Орос, Английн сургуульд ямар шугмаар суралцаж байсан бэ? Хувиараа юу эсвэл?
-Улсын зардлаар сурч байсан. Харин Англид нэг сангийн зардлаар сурч байсан юм.

-Дээрх улс орнуудад сурч, амьдарч, хvмvvстэй харилцаж, ном сонин уншиж, зурагт, кино vзэж байсан нь таны хошин шогийн мэдрэмжийг хөгжvvлсэн байх л даа.
-Хөгжvvлэлгvй яахав. Англичууд бол хар хошин шог (black humour) сайтай хvмvvс. Тэдний дээр гарах хvмvvс бол ганцхан жvvдvvд. Америкт жvvдvvдийн хошин шогийн бие даасан суваг байдаг. Англи хэлээр гардаг. Гэхдээ тун цөөн хvн vзнэ. Учир нь онигоог ойлгохгvй байх нь тухайн хvнд гvн эмзэглэл төрvvлдэг байна л даа. Харин ойлгож чаддаггvй хvмvvс нь маш амтархан vздэг. Зэрэгцэж суугаа хоёр хvний нэг нь учиргvй инээгээд байхад нөгөөх нь инээхгvй бол дутуу төрчихсөн юм шиг санагдана шvv дээ. Англичуудын хошин шогийг германчууд ойлгодоггvй. Тvvхэндээ германчууд байлдаад Английг нэг ч дийлж vзээгvй. Герман эдийн засгийн чадавхиараа Англиас илvv гарсан ч ядаж онигоог нь ойлгодоггvй. Yvнээсээ болж германчууд англичуудаас дутуу төрчихсөн юм шиг тийм эвгvй байдалд ордог байна л даа. Ихэнх улсуудад герман чууд их дээрэлхvv шvv дээ. Гэтэл Англичуудаас нэг л гэрэвшиж, нэрэлхсэн шинжтэй байдаг.

-Таныг тvvхч гэдэг. Зохиолчийн vзэл бодол шингэсэн бvтээл, он цагийн дарааллаар бичсэн бvтээл хоёрын ялгаа юу вэ?
-Тvvх ихэнх тохиолдолд он цагийн дарааллаар бичигдэж ирсэн. Хятадын тvvх маш олон мянган жилийн уламжлалтай. Бичиг vсэгтэй болсон цагаасаа төрийнхөө тvvхийг бичиж эхэлсэн улс. Тэр тvvх нь дандаа хронологи маягаар бичигдсэн байдаг. Харин тvvхийн баримтад тvшиглэж дvн шинжилгээ, анализ, судалгаа хийж тэдгээр баримтын учир шалтгааныг тайлах, таамаг дэвшvvлэх нь хронологиос ондоо. Анх Монголын тvvхийг Персийн Рашид Ад Дин ийм хэлбэрээр бичсэн байдаг. Ер нь тvvнийг универсал тvvх бичлэгийн эхлэлийг тавьсан гэж vздэг. Дараа нь Арнольд Томби, тvvний дараа Германы Освальд Шпэнглер гэдэг хvмvvс тvvхийг шинжлэн ухаанжуулж, тvvхийн логик гэдгийг бий болгосон. Иргэншил гэж ийм юм, иймийг нь соёлд хамааруулна гэх мэт ерөнхий нэг загварт оруулж өгсөн. Улмаар тvvх цааш бичигдэхдээ бичлэгийн хэлбэр нь өөрчлөгдөн хувирч, хvн төрөлхтний тvvхийн логиктой уялдаад, бичлэг нь уран сайхны хэлбэртэй болоод явчихсан юм.
Надад их олон тvvхчид гомддог юм. Би чинь биохимийн мэргэжлийн хvн. Шашныхан, тvvхчид, эдийн засагчид, хуульчид намайг өөрсдийнх нь эзэмшсэн сайхан мэргэжлийг нь булаагаад авчихлаа гэж гоморхдог. Яг vнэндээ бол тэгээд байгаа юм биш. Дээр дурдсан судлалууд бvгд нийгмийн шинжлэх ухаан. Хууль гэхэд л дотроо эрvv, эрх, өмгөөлөл гээд зөндөө задарна. Гэтэл эрхийн шинжлэх ухаан нь ерөнхий төвшиндөө эдийн засаг, логик, социологигvйгээр цогц болж чадахгvй. Yvнээс гадна эрх зvй бол урлаг. Энэ бvгд чинь нэг талаасаа философийн судлал болж байгаа юм. Аливаа нийгмийн шинжлэх ухааныг философи өнцгөөс нь харж чадахгvй бол төгс болж чадахгvй. Нэг vгэндээ хууль чинь эргээд философи болдог байхгvй юу. Монтэскю “Хуулийн амин сvнс” гэж алдарт бvтээл туурвисан. Тэр философи бичсэн болохоос биш хvн зодвол тэдэн жилээр шийтгэх нь зvйтэй, эсвэл өмгөөлж байгаа компанидаа тэгж хандаарай гэх мэт юм бичээгvй шvv дээ. Хуулийн амин сvнс нь философи. Тэгэхээр Монтэскюг хуульч гэх vv философич гэх vv. Гэтэл энэ хорвоо дээр философичийн мэргэжилтэн бэлтгэдэг сургууль хаана ч байхгvй. Их л бодож философийн багш бэлтгэдэг. Гэтэл философи гэдэг маань хvнээс төрж бий болдог юм. Би тvvхийг бичихдээ хууль, тvvх, эдийн засаг гэх мэт нийгмийн шинжлэх ухааныг философи өнцгөөс нь харж ерөнхийлөн буюу том зургаар нь холбож, тvvхэн vйл явдлын хоорондын холбоо, логикийг судлаж, ямар байсан, ямар байх ёстой байв, ямар алдаа байж вэ гэдэг талаас нь бичдэг болохоос биш архивт ороод л “Аан ... ийм юм болсон юм бий” гээд л байгаа юм байхгvй шvv дээ. Архивт байгаа баримтуудыг аваад дэс дараалал, замбараа, логиктой болгоно гэдэг чинь шал өөр ажил. ХХ зууны хамгийн том философичдын нэг Карл Поппер гэж хvн байлаа. Онолын физикч хvн шvv дээ.

-Талы бvрийн мэдлэгтэй хvнийг л философич гэж ойлгож болох уу?
-Философич хvнийг ихэнх тохиолдолд өнгөрсөн хойно нь хvлээн зөвшөөрдөг. Философичийг хvлээн зөвшөөрдөг болохоос ийм мэргэжил олгодоггvй юм. Тvvх л vvнийг гаргаж ирнэ. Жишээлбэл, Марск бол философич байжээ гэж хожим ярих болсон. Хэн ч тvvнийг амьд сэрvvнд нь тэгж хэлээгvй ч хvн төрөлхтний тvvхэнд тохиосон хамгийн том философичийн нэг. Ер нь бол аливаа vзэгдлийг том зургаар хараад, тvvнээ задлан шинжилж дvгнэлт гаргавал философи болохоос тал бvрийн мэдээллийг бол энциклопед гэдэг байхаа.

-Монголчууд: Нvvдэл Суудал номыг бичихэд хэдий хэмжээний зардал гарсан бэ?
-Тэр зардлыг чинь яаж vнэлж, хэмжих юм бэ. Ойролцоогоор 10 эх материал дундаас нэг ишлэл авна. Тэгэхээр 1300 гаруй ишлэл тvvж авахын тулд 10-20 мянган материал шvvж уншсан байна шvv дээ. Тэр зардлыг яаж тооцохов. Зөвхөн цахилгаан, дулааны vнээр тооцох уу. Би голдуу шөнийн 12 цагаас өглөөний найм цагийн хооронд бичиж байлаа. Миний бахархаж байгаа зvйл юу вэ гэвэл би өөрийнхөө зардлаар, өөрөө бvх эрсдлээ vvрээд, өөрөө зах зээл дээрээ ажилласанд байгаа юм. Нийгэм ийм л байх ёстой. Тэгэхэд чинь улс баахан мөнгө гаргаад, өчнөөн боть ном хэвлvvлээд, дараа нь нөгөөдvvлээ худалдаж аваад, номын сандаа улс өөрөө шахаад мөн ч сайхан бизнес явах юмаа. Нэг хармаанаасаа хулгай хийгээд нөгөө хармаа руугаа сэмхэн хийгээд байгаа хэрэг юмуу даа. Ийм механизмтай байхад сайн бvтээл гарах уу. Бололцоогvй зvйл. Тиймээс төр юунд оролцох ёстой, оролцох ёсгvйгээ мэдэх ёстой. Өөрийнхөө тvvхийг өөрөө захиалж мөнгө төлж байгаад зохиолгуулж байдаг төр ёстой Сталин, Гитлерын vед л байсан байх. Их Монгол улсын ойн хvрээнд баахан ном хэвлэлээ. Улс өөрөө мөнгийг нь төлөөд л, өөрөө худалдаж аваад л. Ёстой нөгөө “monkey business” (сармагчингийн бизнес) гээч л тэр байх.

-Таныг найзууд тань тун олон талын мэдлэгтэй гэдэг юм билээ. Энэ хэмжээний мэдлэгтэй болоход танд юу туслав? Хvнд өссөн орчин их нөлөөлдөг гэж ярьдаг.
-Манай аав эрдэмтэн хvн. Гэхдээ 16 нас хvртлээ мал маллаж байгаад ирсэн тул яг хотын хvн гэж хэлэхэд хэцvv. Ээж маань бас 10 нас хvртлээ хөдөө мал дээр байж байгаад хот орж ирсэн. 1950-иад оны vед хөдөөнөөс хот руу орж ирэн хотын иргэн болж шvv дээ. Тэр л vед би төрж өссөн 1960-аад оны 120 мянгатын хvvхэд. Тиймээс надад vеийнхнээсээ ялгараад байх онцлог vгvй болов уу. Дундаж сэхээтний л хvvхэд. Орос сургуульд сурч байсан юм байхгvй.

-Та ном, нийтлэл бичихдээ маш олон мэдээллийн эх vvсвэрээс дурдсан байдаг. Энэ бvхнийг та хаанаас олдог вэ. Бэлэн эх vvсвэрээс авдаг уу эсвэл өөрөө дvн шинжилгээ, судалгаа, анализ хийж байж гаргаж ирдэг vv?
-Нэгд би унших маш сайн чадвартай. Маш хурдан уншдаг. Жорлонд ороод суухад нэг ном уншчихаад л гараад ирнэ. Номыг би гvйлгэж уншдаггvй. Талбайгаар нь уншдаг. За тэр яахав. Олж мэдэж байгаа, уншиж vзэж байгаа мэдээлэл чинь системтэй байхгvй бол өөрт чинь ямар ч нэмэр болохгvй. Ингэж чадахгvй бол олж авсан мэдлэгээс чинь юу ч vлдэхгvй. Дээр нь тvvнийгээ хэзээ ч ашиглаж чадахгvй. Компьютертэй адилхан. Хэрэв компьютерт мэдээллээ эмх замбараатай, зөв системчлэн хадгалсан бол хайж буй мэдээллээ төвөггvй олж, ашиглана. Тухайн файланд ямар нэр өгснөө санахгvй, ангилж ялгаагvй бол хайгаад давхичихна, бараг олдохгvй дээ. Мэдээлэл хамгийн гол нь зөв системчлэгдсэн байх хэрэгтэй. Их мэдээлэл олж авчихаад тvvнийгээ програмчлаагvй бол энэ нь хураасан тоосготой адил зvйл. Тоосго эмх замбараатай өрөгдөж байж байшин болно. Хамаагvй овоолоод хаячихсан тоосгыг хэн ч байшин гэхгvй. Олж авсан мэдээллээ системчилж чадахгvй, тvvнээсээ дvгнэлт гаргаж чадахгvй бол тэр мэдлэг биш. Тархи чинь хогийн сав биш. Хэрэгтэй хэрэггvй мэдээллээр дvvргэж байхын оронд хоосон байсан нь дээр. Мэдээллийг чинь замбараанд оруулж файл болгон эцэст нь нэгтгэж дvгнэлт гаргуулдаг юм чинь мэдлэг. Мэдлэгийн цаана ухаан гэж бас нэг байна. Yvнийг авъяас чадвар ч гэдэг.

-Та улс төрд эрх чөлөөтэй болох гэж орсон гэлээ. Тэр эрх чөлөөгөө олсон гэж хэлсэн. Тэгэхээр таныг улс, төрч биш гэж ойлгож болох уу?
-Улс, төрч гэж ямар хvнийг хэлэх вэ. Улс төрийн ажил хийж байгаа хvнийг хэлнэ биз дээ. Монголд улс төрч гээд 1000 гаруй хvн байгаа. Улс төрийн намын байгууллагуудад ажиллаж байгаа болон тvvгээрээ дамжуулан төр, олон нийтийн байгууллагад ажиллаж байгаа тийм л улсыг, улстөрч гэнэ биз дээ. Хар ухаанаар бодоход. Тэгэхээр би тийм ажил хийхгvй байгаа юм чинь яахлаараа улс төрч байх билээ.

-Гэхдээ та улс төрийн талаар их юм бичдэг шvv дээ?
-Тэр бол миний ажил. Аливаа зvйлийг судлаад, задлан шинжлээд тvvнийгээ сонин хэвлэлд хэвлvvлэх эрх хэнд ч байгаа шvv дээ.

-Батбаяр гэдэг нэр яаж яваад Баабар болчихов?
-Юм бичдэг хvмvvс бичсэн зvйлээ нууц нэрээрээ хэвлvvлдэг шvv дээ. Маркетингийн зорилгоор ч нэр бодож олдог. Жишээлбэл, Мадонна гэж байна. Тэрэнтэй л адил зvйл. Гэхдээ би ийм нэрийг бvр залуу байхдаа бодож олсон юм даа.

-Би таныг дутагдлын хажуугаар дуугvй өнгөрч чаддаггvй учраас, нийгэмд болж буй бурангуй зvйлийг зогсоох юмсан, тvvнийг ард тvмэнд мэдрvvлэх юмсан гэсэн сэтгэлээр бичдэг байх гэж бодсон юм.
-Тийм сэтгэлгээ байдаг л байх. Хамгийн гол нь миний бичсэн зvйлийг өндөр боловсролтой, элит, сэхээтэн давхаргын хvмvvс уншина шvv дээ. Өдрийн сонингоос өөр сайн сонин гараад ирэх юм бол би тэнд бичнэ. Телевиз ч гэсэн адилхан. Би Ийгл-д л ярилцлага өгдөг. Учир нь Ийгл л өнөөдөр аливаа зvйлийг олон талаас нь харсан мэдээлэл өгдөг. Энд чинь бас миний байр суурь гэж юм байна. Шар телевизээр гараад байвал ач холбогдолгvй шvv дээ.

-Та Бодь мөрийн зэрэг номыг орчуулахад гар бие оролцсон хvн. Та ямар шашинтай вэ?
-Би ямар ч шашин шvтдэггvй. Яагаад гэвэл миний өсч, торнисон орчин шашингvй нийгэм байсан. Тэр нийгэм дуусахад би хэдийнэ төлөвшчихсөн хvн чинь шашин шvтээд явж байх боломжгvй байсан. Гэхдээ шашин бол хvнийг хvн болгож төлөвшvvлдэг зvйл. Шашин шvтдэг vхэр мал байхгvй шvv дээ, тийм vv. Рейганы хэлсэн vг байна. “Бурхангvй гvрнийг устгацгаая” гэж. Ямар ч айх юм байхгvй болсон моральгvй нийгмийг ингэж нэрлэнэ. Оросыг хэлж байхгvй юу. Америкийн ард тvмний дунд Зөвлөлт төр бурхныг эсэргvvцдэг учраас ямар ч ариун нандин шvтэх бишрэх юмгvй, Ерөөс бурхныг хориглодог нийгэм учраас угаасаа чөтгөрийн нийгэм байж таарна гэсэн ерөнхий ойлголт байсан юм. Аль шашин байх нь хамаа байхгvй л дээ, хvн хэмээх бодьгал ямар нэгэн шvтэж итгэх ариун нандин юмтай байх ёстой. Миний амьдарч байсан нийгэмд ийм зvйл байсангvй. Би өөрийнхөө нийгмийн л бvтээгдэхvvн. Гэхдээ шашныг хvндлэх ёстой гэсэн ойлголт надад эртнээс байсан.. Аль шашныг шvтэх нь хувь хvний өөрийнх нь сонголт.
Европ хар хувалзнаасаа хэрхэн салав. Гээд нэг өгvvлэл саяхан бичлээ. Yнэндээ ийм байдал Европт 400-500 жилийн өмнө байсан. Нийгэм мухар сvсгээсээ салсан учраас л асар их дэвшилд тэд хvрчээ. Яг ийм нөхцөл байдал өнөөдөр манайд бий болчихоод байна. Шашин нь хориотой байж байгаад гараад ирсэн чинь нийгмийн хамгийн авилгалд идэгсэн, ялзарсан газар болон босч ирж байна. УИХ-аасаа дутахгvй, аягvй бол илvv гарахаар ялзарсан тийм газар болон босож ирж байна. Буруу хөл дээрээсээ босож ирж байгаа байхгvй юу. Нийгмийн хамгийн паразит хэсэг хvмvvсийн мухар сvсгээр далимдуулж хөдөлмөрлөхгvйгээр олз олох зэвсэг нь шашин болжээ. Бурхан багш ингэж сургасан хэрэг vv. Хvмvvст Бурхан багш анх оргинолиороо юу гэж сургасныг мэдvvлж гэгээрvvлэхийн тулд энэ номыг бид орчуулсан юм. Энэ ном 1640 онд монгол хэлээр орчуулагдсан ба дараа нь хэдэн удаа кирилээр гарчээ. Гэтэл энэ хооронд хэл маш их өөрчлөгдөж өнөөгийн хvн ойлгох аргагvй зvйл болсон аж. Бид төвд, англи, герман, орос, хуучны монгол орчуулга зэргийг тулгаж байж хориод хvн хоёр жил ажиллаж энэ хэргийг бvтээсэн. Санаа нь энэхvv суурь бvтээлийг Монголын бvх өрхөд хvргэх зорилготой. Бид зөвхөн хэвлэлтийн vнээр нь өгнө, авсан хvн цааш нь зарж борлуулалгvйгээр буян болоод чадал муутайдаа бэлэглэ гэсэн зарчмаар Гэгээрэх зам санг бид ажиллуулж байна. Нийгэм өөрөө гэгээрэхгvйгээр ямар ч хөгжил дэвшилийн тухай яриа хий хоосон мөрөөдөл. Европ зөвхөн гэгээрсэн учраас сэргэн мандалтын vед хvрч улмаар цааш хөгжин хөгжин vйлдвэржилтийн хувьсгалаар дамжин өдгөө пост индустраль нийгэмд оржээ. Сэргэн мандалтын vе хvртэл Европ жишээ нь Хятадаас vргэлж доогуур байсан нийгэм шvv дээ. 10 дугаар зууны Тан улс, мөн vеийн Европ хоёрыг харьцуулахад тэнгэр газар шиг зөрvvтэй. Европ тэр vед асар хоцрогдсон байсан. Yндсэндээ тэд сvvлийн 400-500 жилийн хугацаанд л дэвшил рvv тэмvvлсэн юм.

-Та “Улс төртэй хутгалдаж боллоо. Надад хийх ажил их байна” гэж бас нэг ярилцлагандаа хэлсэн байна билээ. Тэр хийх их ажил чинь юу вэ?
-Зөндөө л ажил байна. Хvн чинь хийснээрээ л байх хэрэгтэй. Энэ жил их өвдсөн. Тайландад сэхээнд гурван сар хэвтлээ. Бодь мөрийн зэрэг дээр бичсэн байгаа шvv дээ. Yхлийг алсын юм гэж битгий бод. Хэзээ ч хvрээд ирж болно. Тиймээс тvvнд байнгын бэлтгэлтэй бай. Хvн төрөөд л vхлийн зvг хар эрчээрээ гvйж байгаа амьтан гэж бичсэн байгаа. Эмнэлэгт хэвтэж байх хугацаанд би өдий хvртэл амьдрахдаа юу хийсэн билээ гэж бодсон. Хvмvvс vхэл хол байна гэж бодоод дорвитой юу ч хийж бvтээж амжаагvй байхдаа хvндээр өвчилж, vлдсэн нас нь тодорхой болчихсон vедээ буян боддог боловч тvvнээ гvйцэлдvvлж чаддаггvй vvндээ ихэд харамсдаг. Тэгээд би энэ номыг олон тvмэнд хvргэж гэгээрvvлье гээд шаргуу ажилласан. Цаана нь надад хийх юм их байна. Нас л хvрдэг юм бол их зvйл төлөвлөсөн.
-Та бас чаддаг юмаараа оролдож, тvvнийгээ сайн хийх хvсэлтэй гэсэн байсан. Тэгвэл та их олон юмыг сайн хийх чадах юм гэж би дvгнэдэг. Та өөрийнхөө сайн хийдэг өөр бусад зvйлсээс дурдаач?
-Би хоол хийх дуртай. Гэхдээ мэргэжлийн хэмжээнд хийж чадахгvй. Тиймээс гуанз байгуулаад хэрэг байхгvй шvv дээ. Фрийдман vvнийг их гоё хэлсэн байдаг. Чи маш сайн эмч, чи маш сайн нарийн бичиг бол чи аль илvv орлого олж байгаагаа л хий. Бусдыг нь хvнд даатга. Өөр ямар ч арга байхгvй гэж хэлсэн байдаг юм. Хэрэв миний хийж байгаа ажил Монголын зах зээл дээр нэг номерт л орж чадахгvй юм бол би тэрийг хийж яах юм бэ. Зөвхөн чадварын хувьд шvv. Хэрэв Монголд Монголын тvvхийг надаас илvv бичиж чадах хvн байсан бол би бичихгvй байсан. Би тэгж л боддог.

-Та аливаа зvйлийн ард ашиг байх ёстой гэдгийг та хvлээн зөвшөөрдөг хvн. Тэгэхээр ажлыг сайн хийж чадвал, ашиг нь ...
-Зөвшөөрөх юу байхав дээ, хvний мөн чанар угаасаа энд байдаг юм шvv дээ. Сайн хийж чадвал ашиг нь төдий чинээ л сайн байна. 6 сарын дотор Монголчууд: Нvvдэл Суудал номын борлуулалт дотоодын зах зээл дээр 150 саяд хvрлээ. Хөдөлмөрийг шударгаар vнэлдэг зvйл бол зах зээл, мөнгө бол хөдөлмөрийн амжилтын илэрхийлэл. Ингэж чадахгvй бол тvvнийг бичээд яах юм бэ. Сайн болсон учраас л борлуулалт нь сайн байгаа хэрэг биз дээ.

-Та хэр романтик хvн бэ?
-Хvн ер нь романтик байж л амжилтанд хvрнэ. Хийж буй бvх ажлаа төгрөг бvрээр нь бодоод байх юм бол тэр чинь шал өөр төрлийн ажил шvv дээ. Цэвэр оргилуун хvсэл тэмvvллээр том урлагийн бvтээл, шинжлэх ухааны нээлт, энэ том нийгмийн хөдөлгөөнvvд гардаг. Тухайлбал, 90 онд хvмvvс “За хө нэг цуглаанд оролцоод бvртгvvлчихвэл төдөн төгрөг авах нь” гэж бодоод оролцсон бол өнөөдөр манай нийгэмд ийм хувьсгал гарах байсан уу. Тэр vед талбай дээр 100 мянган хvн сайн дураараа цуглаж байсан шvv дээ. Одоо ч ийм цуглаан өөрийн тогтсон ханштай болчихож. Өнөөдөр нийгэмд тулгамдаад байгаа асуудал, жишээлбэл энэ их утааг багасгахын төлөө хvмvvс мөнгөний төлөө биш сэтгэлээрээ зvтгэж байна шvv дээ. Авилгалын эсрэг хэдэн өдөр тэмцвэл надад тэдэн төгрөг тэдэн мөнгө ирэх юм байна гэсэн сэтгэлгээгээр ажил явахгvй. Гэхдээ тодорхой хvмvvс тодорхой vйл хэрэгт романтик сэтгэлгээгээр ханддаг зарим хэсэг нь огт тэгдэггvй, тэгэхээс ч өөр аргагvй. Жишээ нь ТYЦ ажиллуулж байгаа хvн тэрнийгээ романтик сэтгэлгээгээр ажиллуулгvй шvv дээ. Тодорхой нэг ажил эсвэл ажлын тодорхой нэг хэсэг мөнгөөр эсвэл сэтгэлээр хэмжигддэг. Энэ хоёр нь хоёулаа нийгмийг урагшлуулдаг мөртлөө өөрийн цаг хугацаа, орон зайтай байдаг. Иймэрхvv романтик зvйл чинь бол биологоор бол мутац төрvvлдэг. Харин мөнгө бол байгалийн шалгаруулалт. Дарвин амьтан хэрхэн хувьсан өөрчлөгдөж, эволюцид ордогийг нээжээ. Тvvнийгээ байгалийн шалгарал гэж нэрлэв. Байгалийн шалгарал бол зvйлийг хувьсан өөрчилдөг гол хөдөлгөгч хvч болдог гэж тайлбарласан. Гэтэл дараагаар нь Мэндэль гэж хvн гарч ирээд байгалийн шалгарал биш мутац гол vvргийг гvйцэтгэдэг юм байна гэдгийг нээлээ. Өөрөөр хэлбэл тэрээр генетик хэмээгч шинэ шинжлэх ухааны суурийг тавив. Мутаци нь байгаль дээрээ зохицвол дараагийн шинэ зvйл vvсэх шалтгаан болдог. Өөрөөр хэлбэл эволюцийн гол хөдөлгөгч хvч нь мутаци. Гэтэл мутацын 99,99 тvvнээс илvv хувь нь дандаа хортой байдаг. Өөрөөр хэлбэл vхдэг, амьдрах чадваргvй байдаг. Гэтэл тэр дотор л гайхамшигтай амьдрах, аливаад дасан зохицох чадвартай тийм мутац бас бий. Харин байгалийн шалгарал нь амьдрах чадвартай мутацийг цааш улам төгөлдөржvvлэн авч явдаг аж. Сонин филасофи шvv.

-Өнөөдрийн энэ ялзарсан нийгмээс салахын тулд доороосоо буюу иргэд нь боловсорч гэгээрэх хэрэгтэй гэж та vздэг. Гэтэл иргэдийг боловсрох гэсээр байтал энэ төр чинь ард тvмний хөрөнгийг идээд дуусчих юм биш vv?
-Ний нуугvй хэлэхэд нийгэм ард тvмнээсээ болж мөхдөг болохоос дээрээ байгаа ямар ч адгийн амьтнаас болж мөхдөггvй юм даа. Гитлер ард тvмний асар их дэмжлэгтэй байсан учраас тэр тvвшинд хvрсэн шvv дээ. Яагаад Ньюрэнбэргийн шvvхээр Германы ард тvмнийг буруутгасан юм бэ.

-Сонгуулиар нэр дэвшигчид болон намууд сонгогчддоо элдэв зvйл амладаг туршлага өөр улс оронд бий юу?
-Бий бий. Ялангуяа бvдvvлэг орнуудад бий. Боловсон бvх орнууд мөн яг тийм замыг туулсан байдаг. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болбол дарангуйлал бий болно гээд л яриад байна шvv дээ. Ер нь дарангуйлал гэдгийг юу гэж ойлгодог вэ? Орчин vед дарангуйлж байна гээд л өглөөний хоолон дээрээ 6 настай хvvхэд шарж идээд байдаг vе өнгөрсөн шvv дээ. Тийм юм өнөөдөр хаа ч байхгvй,Сталин, Гитлер ч байхгvй. Саддам Хуссейн чинь Нерон, Сталин, Гитлер энэ тэртэй харьцуулахад харьцангуй гайгvй дарангуйлагч байв. Дарангуйлал гэдэг 2000-2004 онд манайд нэг дөхөж ирсэн дээ. Ард тvмэн өөрсдийн vзэл бодол, хvсэл сонирхлоо илэрхийлэх боломжгvй болж, хэн ч тэдний vгийг тоохоо болихыг л дарангуйлал гэнэ. Тэрнээс биш дарангуйлж байна гээд л гудамжинд явж байгаа нэг нөхрийг дуудаж авчраад л цусыг нь жаахан сорчихоод л “За чи маргааш ирж цусаа дахиж соруулаарай” гэдэг ийм зvйл бий болно гэсэн vг биш. Тийм юм байхгvй. Дарангуйлал чинь хөгжөөд дарангуйллын шинэ тvвшинд гарчихлаа. Өнөөгийн дарангуйлал гэдгийг зөв ойлгох хэрэгтэй. Монгол улс ерөнхийлөгчийн засаглалтай болоод, дарангуйлал vvсээд л, гудамжинд зvгээр яваа хvмvvсийн төмсөгийг хага өшиглөөд л гэх мэт зvйл болохгvй.

-Та гадаадад гарч амьдрах тухай бодож байв уу?
-Yгvй. Би насаараа энд амьдарсан. Өөр газар амьдарч чадах ч vгvй. Би ер нь гадагшаа долоо хоногоос илvv явж чаддаггvй. Хvн чинь нэг дасаад зохицчихсон газартаа байхыг л хvсдэг юм билээ. Хэрэв би залуудаа, гараад явчихсан бол тэндээ дасаад зохицчих байсан байх. Өнөөдөр надад бодит утгаараа гадагш гарч амьдрах бололцоо байхгvй болчихсон.

-Таныг юу дуудаад байна. Ажил чинь дуудаад байна уу?
-Yгvй, vгvй. Хvнд чинь дасч зохицсон орчин гэж нэг юм байна шvv дээ. Би яг энэ утаатай хотод чинь 50 жил амьдарчихлаа. Хоёрт, гадаадад гараад олох орлого мөн нийгэмд эзлэх байр суурийнхаа хувьд ч би энд байгаагаас дээрдэж чадахгvй.

Het dulaaralt

no_email@coo.mn (enkhjin) — Thu, 17 May 2007 19:01:00 +0800

НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлд түүхэндээ анх удаа цаг агаарын асуудлаар хуралдлаа-

НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөл мягмар гарагт түүхэндээ анх удаа цаг агаарын асуудлаар хуралдаан хийлээ. Гэтэл Их Британийн санаачлагаар эхэлсэн хурал сүүлдээ маргаан болж бие биедээ гомдол тавьснаар дууссан гэнэ. Дэлхийн цаг агаарын хэт дулааралтаас болоод хамгийн түрүүнд усанд автах магадлалтай байгаа арлын жижиг орнууд гомдол тавьж эхэлсэн нь эцэстээ улс төрийн маргаан болж хувирчээ. Улмаар хуралдаанд оролцогсдод ээлж ээлжээрээ НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн индрийг хэрүүлийн талбар болгож хувиргасан гэнэ. Энэ өдөр Аюулгүйн зөвлөлийн индэр дээрээс 50 гаран илтгэгч үг хэлжээ. Энэ маргаантай сэдвийг сөхсөн “буруутан” нь Их Британийн байнгын төлөөлөгч Эмир Жонс Пэрри аж. Тэрбээр дөрөвдүгээр сард НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийг даргалах бөгөөд энэ зууны гол аюул нь хэт дулааралт гэж тодорхойлсон юм. Харин түүнийг хар шуурга, үер усны аюултай нүүр тулан учирч эхлээд байгаа Европын орнууд дэмжсэн. “Хэрвээ бид хэт дулааралтад ямар хариу барих вэ гэдгээ шийдэж чадахгүй маргалдаж эхлэх юм бол хойч үе маань биднийг юу гэж хэлэх вэ? Өнөөдөр бидэнд сонголт байна гэж бодъё. Гэтэл маргааш сонголтгүй болно шүү дээ” гэж усанд автаж эхлээд байгаа Барбадосын төлөөлөгч Христофер Хэккет индрээс хэлжээ. Харин Кубын төлөөлөгч Илеана Мордочи Аюулгүйн Зөвлөлийг НҮБ-ын бүх байгууллагын тэр дундаа Ерөнхий Ассамблейн хүртэл эрх мэдлийг өөртөө авах гэж байна хэмээх буруутгасан байна. Мөн тэрбээр Аюулгүйн Зөвлөлийн бүтэц ажлын арга барилд өөрчлөлт шинэчлэлт хийх цаг нь болсон гэж мэдэгджээ. Үүнийг Энэтхэгийн төлөөлөгч өлгөн авч Аюулгүйн зөвлөл дэлхийн цаг агаарын байдлыг биш харин өөрийнхөө НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн доторхи цаг агаарын байдлыг эхэлж хэлэлцэх ёстой гэсэн байна. Япон, Бразиль, Германы зэрэгцээ Энэтхэг ч НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлд гишүүнээр суух саналаа хэдийнээс дэвшүүлээд байгаа юм. Харин НҮБ дэх Их Британийн төлөөлөгчдийн хоёрдугаар нарийн бичтийн дарга Хоар “Бид цаг агаар аюулгүй байдлын асуудлыг хамтад нь цогцоор тавихыг хичээсэн юм. Гэвч үүнийг хүн бүр ойлгоогүй бололтой. Гэхдээ энэ бол анхны оролдлого” гэж хуралдааны эцэст дүгнэжээ. Хэт дулааралтаас үүдэн Европт л гэхэд мөнхийн хөлдүү байдаг цас мөс хайлж, байгаль цаг уурын гэнэтийн үзэгдэл гарах нь ихсээд байгааг гэдгийг Европын цаг агаарын өөрчлөлтийг судлах Олон улсын багийн гаргасан илтгэлд дурджээ. Тус илтгэлд, ойрын ирээдүйд Европын нуур, гол горхинууд ердийнхөөсөө хожуу хөлддөг болох эсвэл өвлийн цагт огт хөлдөхөө болино гэж дурдсан байна. Мөн нүүдлийн шувууд өмнөхөөсөө эрт Европ руу буцдаг болж, тэнгис далайтай хиллэдэг бүс нутгуудад, төв болон зүүн Европын уулын цас мөс хайлах, зуны цагт усан бороо ихээр цутгахаас болж үер усны аюул болно гэж бичжээ. Энэ жил л гэхэд Европын хувьд түүхэндээ хамгийн дулаан өвлийг үдсэн. Цаг агаарын хурдацтай дулааралт нь олон сөрөг үзэгдлийг хойноосоо дагуулж байгаа юм. Харин ойрын арван жилийн дотор үүнтэй холбоотой ямар нэгэн аюултай үр дагавар гарна гэж НҮБ-ын шинжээчид үзэж байна. Тэдний таамаглаж байгаагаар Европын өмнөд хэсгийн бүс нутаг цаг агаарын өөрчлөлтөд илүү өртөх аж. Угийн дулаан, хуурай уур амьсгалтай энэ хэсэг нутагт бүр ч халуун хуурай болж улмаар ундны усны нөөц багасч ган гачиг болно гэж үзэж байна. Харин Европынхонд хэсэгт цаг агаарын дулааралтаас болон хур тунадасны хэмжээ эрс нэмэгдэнэ. Энэ нь ч мөн сөрөг үр дагавартай. Ой мод өвс ургамал ихээр ургаж хүмүүсийг газар нутгаас нь зайлуулах аж. Сүүлийн жилүүдэд л гэхэд Альпийн нуруун дахь агаарын хэм хэдэн градусаар дулаарсан нь орох цасны хэмжээг бууруулсан байна. Улмаар цасанд хучигдаагүй хад чулуу дулааныг хуримтлуулж агаарыг дулаацуулсан нь эргээд л цаг агаарын дулааралтад нөлөөлж байгаа ажээ. Энэ зууны суулч гэхэд Европ тивийн олон өвс ургамал, мөлхөгчид, ан амьтан мөхлийн ирмэгт тулах гэнэ

no_email@coo.mn (enkhjin) — Wed, 16 May 2007 11:46:00 +0800

황사란..

봄철에 건조해진 중국, 몽골 지역의 흙먼지가 강한 상승기류를 타고 올라간 뒤 한국까지 날아와 하늘을 흐리게 만드는 현상을 말한다. 황사 먼지 속에는 토양을 구성하는 철, 망간, 알루미뇸 등 다양한 중금속이 들어있다. 황사기 심한 경우 미국 하와이는 물론 캘리포니아까지 날아가는데 미국에서는 ' 서쪽에서 온 먼지 (dust from the west) ' 라고 부르고 , 세계적으로는 '아시아먼지(Asian dust) ' 로 불린다. 한-중-일 3국 은 2001년 황사방지 공동사업을 추진키로 하면서 황사를 '모래먼지(sand dust) '로 공식 표기하되 'yellow sand' 도 병기하도록했다.

고비사막서 서울까지 이틀이면 날아와...

한국에 영향을 미치는 황사는 몽골과 중국 , 내몽골에 걸친 고비 사막, 중국 서부의 타클라마칸 사막, 만주지역, 황허 중류의 황토 지대에서 시작 된다. 봄에 토양이 건조해지고 저기압에 의해 강한 상승기류가 발생하면 황사는 1~5km 상공까지 올라간다. 상층에서는 편서풍과 제트기류를 타고 이동한다. 발원지에서 배출되는 먼지 가운데 보통 30% 는 발원지에 다시 가라앉고, 20%는 주변 지역으로 이동한다. 나머지 50%가 '장거리 수송'으로 한국와 일본으로 날아온다. 발원지에서 한반도까지 오는 데 풍속 등에 따라 1~5 일 정도 걸린다. 특히 해발고도 1600m 의 고비 사막 높은 곳에서 떠오른 먼지는 낙차 때문에 한반도까지 쉽게 이동한다.

서울 25% 크기 호수 , 이젠 車타고 건너..

'황토 가 바람에 침식돼 곧바로 황사가 돼 날아간다 ' 고 몽골 지리생태연구소의 카울란벡 박사가 말했다. 그러나 그 바람에 날린 황토는 황사가 돼 한반도까지 날아 간다는 것이다.

2007, 2, 26~3, 3일까지 한-몽 환경부 관계자들이 고비 사막 과 초원지역 1400km 를 횡단하면서 둘러봤다. 끝없이 넓은 초원과 호수는 바짝 말라 있었다. 봄 농사철이면 어김없이 부는 바람은 갈아엎어 놓은 밭의 흙을 날려버린다. 지난 30년간 농경지 1ha당 35~50t 의 흙이 바람에 의해 흩어졌다.

모래산의 무서운 기세는 몽골 남부도시 Dalanzadgad 부근의 Moltsog els 에서 확인됐다. 수십~수백 m 길이 의 초승달 모양의 모래언덕들에는 바람이 만들어 놓은 물결무늬 가 선명했다. 카울란벡 박사는 " 서북쪽에서 불어오는 강한 바람에 모래언덕 자체가 남동쪽으로 이동하고 있다" 고 설명했다. 1년에 200~300m씩 이동하는 것이다.

몽골에서는 건조화가 계속되면서 거대한 호수들도 물 한 방울 없이 말라버린다. 고비 사막에서 북쪽으로 100km 정도 떨어진 몽골 남부 Bayanxongor 의 어르그호 앞 . 이 지역의 Dulamdorj 부군수는 " 호수가 말라버려 이제는 자동차를 타거나 걸어서 건널수 있다" 고 설명했지만 믿기지 않았다. 하지만 모래언덕을 내려갔을댄 진흙과 소금기가 엉켜 말라 붙은 사실을 확인할수 있었다.

물고기와 온갖 철새들이 살고 관광객들이 찾던 곳이었으나 이제는 바람에 날리는 소금기와 흙먼지에 주민과 기축이 고통을 겪는 사지(死地) 가 됐다.

서울시 면적의 4분의 1이나 되는 이큰 호수는 2004년 완전히 말라붙었다. 연간 150mm가 넘던 이 지역 강수량이 50mm 안 팎으로 줄면서 호수의 젖줄 투이강 (江) 의 유량이줄었기 때문이다.

몽골 정부도 최극 5년 동안 몽골 내 760개의 호수와 683개의 강, 1484개의 샘물이 말라붙었다고 밝혔다. 156만6000 km2 로 한반도 면적의 7배인 몽골 국토의 70%가 사막화 영향을 받고 있다.

사회주의 국가이던 몽골은 1990년 가축을 사유화하면서 기축이 사상최대인 3500만 마리로 늘었다. 국토 의 대부분은 이들을 먹이기 위한 방목지로 활용되고 있고, 저착지와 물이 있는 곳은 지나친 방목으로 황폐화된 지 오래다.

벌목도 심각하다. 전 국토 의 8%인 1300만ha 가 숲인데, 1974~2002년 서울시의 26배나 되는 160만ha의 숲이 땔감으로 사라졌다. 또 석탁을 캐기 위한 노천광사이나 초원을 이리저리 달라는 지동차 바큇자국도 사막이 늘어나는 원인니 되고 있다. 몽골 정부는 차량 주행으로 훼손 된 면적도 60만ha에 이르는 것으로 파악하고 있다. 차가 지나간 곳엔 풀도 자라지 않았다.

몽골의 인구 밀도는 km2 당 1.5명으로 성인 한 사람당 축구장 150개 넓이의 땅을 차지고 있다. 하지만 드넓은 국토가 모래땅으로 변하고 있다. 몽골 전체가 사막으로 변하기 전에 이웃나라들이 함께 대책을 세우지 않으면 황사 피해는 더 커질 수밖에 없을것이다.

가난한 몽골 사람들의 천사, 박혜선

no_email@coo.mn (enkhjin) — Tue, 15 May 2007 22:22:00 +0800

몽골 기행 2 : ‘몽골 국립요양원’에서 만난 박혜선 간호사님의 이야기

15일 소개했던 몽골기행 1편 '우리는 몽골의 진정한 '무지개'일까?'에 이어 ‘몽골 국립요양원’에서 일하는 한국 국제교류재단 코이카(KOICA) 소속 박혜선 간호사님의 이야기를 전해 드립니다. 그는 지난해 여름부터 이 곳에서 의료지원 활동을 벌이고 있습니다. 아래는 15일 소개했던 1편입니다.

▷ 몽골 기행 1 : 우리는 몽골의 진정한 '무지개'일까?

△몽골 국립요양원.

몽골 국립요양원 건물 모습입니다. 30여전 전에 지어졌다는데 단 한번의 수리공사도 없었던 것처럼 흉측했습니다.

건물에 들어서는 순간 (건방지게도) ‘죽음의 냄새’를 느낄 수 있었는데, 그럼에도 이 곳에 사는 분들은 낯선 이방인들을 향해 ‘사인 배노(안녕하세요)’를 외치며 손을 붙잡으며 친근감을 표시해주더군요. 사진 촬영도 적극적으로 임해주셨는데, 아마도 그간 굉장히 외로웠던 것 같았습니다.

그런데 깜짝 놀랄 만한 일이 벌어졌습니다. 이 오지에 한국 분이 계신 겁니다.(세상에나~!)

바로 국제교류재단 코이카(KOICA) 소속의 박혜선 간호사님이 지난해 여름부터 이 곳에서 의료지원 활동을 벌이고 계셨습니다. 이 분은 2년간 이 곳에서 몽골 분들과 똑같이 생활하며 갖가지 의료혜택을 전해주기 위해 이 곳에서 벌써 1년째 체류 중이었습니다.

이것 저것 여쭈어 보니 이곳 요양원의 몽골 분들의 삶과 박 간호사님의 봉사활동이 너무나 애틋하게 느껴지더군요. 2005년 초, 그가 몽골 KOICA 사무실에 보냈던 편지를 어렵게 단독입수(?)하여, 아주 조심스럽게 도깨비뉴스 독자들에게 공개하고자 합니다. 전 세계에 퍼진 코이카 단원들의 삶을 엿볼 수 있는 편지라는 생각이 들기도 합니다.

※바트숨페르 ‘몽골 국립요양원’에서 온 편지

어제는 바트숨베르의 하늘이 잔뜩 흐렸습니다. 전날 밤에 두 분이 돌아가셨습니다. 이곳에서는 언제나 일어날 수 있는 일입니다. 아무도 돌봐 줄 이 없어 이곳으로 왔으니 여기서 돌아가시는 일은 당연합니다. 우리는 다 압니다. 언젠가 사람은 죽을 거란 걸. 그럼에도 죽음은 언제나 슬프고 우리 마음을 우울하게 합니다.

할아버지 할머니 두 분이 돌아가셨으니 친구해서 가셨다 생각해도 될 것 같습니다. 조금 가슴 아픈 점도 있습니다. 돌아가신 할머니께서는 머리와 어깨, 그리소 손에 화상을 입으셨습니다. 거동이 불편해 계속 누워계셨는데, 담배를 피우시다 그러셨답니다.

그런데 이곳 간호사 말이 여기에는 소독약이 없다는군요. 제게는 코이카(KOICA)에서 지급한 개인용 응급약 세트가 있었습니다. 1인용이기에 많지 않았지만 급하게 치료할 정도는 됐습니다. 이후 몽골에 있는 코이카 단원 모두의 소독약을 수거해 왔습니다. 단원들은 서슴없이 자신들의 소독약을 제게 주었습니다. 치료를 해 드리니 고통이 극심할 텐데도 내색도 안하고 오히려 반기더군요.

한국에서 온 제가 치료를 해 주면 금방 나을 것 같았나 봅니다. 상처는 그렇게 크지도 깊지도 않았기에 그 상처 때문에 돌아가신 것 같지는 않습니다. 다만 돌아가시기 전 고통을 느꼈다는 것이 몹시 가슴이 아픕니다.

두 분의 명복을 빕니다.

여기는 울란바타르에서 약 80km 떨어진 바트숨베르라는 마을입니다. 기차역은 만달이라는 역입니다. 기차역에서 약 8km 떨어진 조용한 산 밑에 우리 요양원이 자리하고 있습니다. 몽골에서는 단 하나밖에 없는 국립 요양원입니다.

약 150명 정도의 인원을 수용할 수 있는 규모이고 직원은 약 50명 정도 됩니다.

이 근처 주민은 약 300명 정도이고, 조그마한 초등학교도 있습니다. 4학년까지는 여기서 다니고 5학년부터는 군 소재지에 해당하는 만달역 근처까지 나갑니다. 여기 아이들은 도보로 1시간30분 걸리는 학교를 모두가 걸어서 다닙니다. 주민들도 울란바타르에 갈 때면 역까지 걸어나가 기차를 탑니다.

300명 주민 가운데 50명이 이 요양원 직원이기 때문에 모두가 요양원 가족이나 다름없습니다.

여기 요양원에 수용되어 있는 분들은 여러 모로 다양합니다. 그도 그럴 것이 국립 요양원은 몽골에서 이곳 한 곳뿐이니까요. 고령자, 시각장애인, 청각장애인, 정신지체장애인, 정신장애인, 신체장애인 등 온갖 종류의 장애인은 모두 모여 계십니다.연령층도 19세부터 90세까지 아주 다양합니다.

3층 건물의 1,2층은 그나마 스스로 생활이 가능하신 분들이 계시고, 3층은 거동이 불편하시거나, 누워서 대소변을 보시는 분들로 약 오십 분이 계십니다.

거동이 불가능해 식사에서 대소변까지 봐 드려야 하는 분들도 십 여명 정도 됩니다. 그런데 근무자는 간호사 1명에 보모 2명 총 3명에 불과합니다. 이들은 24시간 교대 근무를 해야 하지요.

아침 9시부터 저녁 6시까지, 그리고 저녁 6시부터 다음날 아침까지 일합니다. 3명이 50명을 돌본다는 게 쉬운 일은 아닙니다. 매우 힘든 일입니다. 대소변을 가리는 일이 가장 힘이 듭니다. 일회용 기저귀는 물론 없습니다. 그냥 일반 천을 씁니다. 움직이지 못하는 분들을 돌보는 일은 끝이 없습니다.

요양원 건물은 약 20년 전에 지었습니다. 여기 저기 낡아서 수시로 고장이 납니다. 우리 방에는 비가 옵니다. 건물이 새는 탓입니다. 오래된 건물인 탓에 시시때때 여기저기 고장도 납니다.

여기 와서 이틀째 되던 날에 화장실 천장에서 물이 샜습니다. 한번은 제가 실수로 전열기구 2개를 한꺼번에 켰다가 전기가 나갔습니다. 그래서 이제는 꼭 하나씩 만 사용합니다.

저녁에 퇴근 후 요양원 내에 있는 숙소로 돌아오면 정말이지 할 일이 없습니다. 컴퓨터도 없고, 텔레비전도 없고, 옆집 친구도 없습니다. 어두워지면 무서워서 밖에도 나갈 수 없습니다. 개가 많은 까닭입니다. 집집마다 두세 마리씩 있는 개들이 그냥 돌아다닙니다. 개가 상당히 크기에 위험해 보입니다. 실제로 며칠 전 이곳 의사가 개한테 물려서 치료를 해 드렸습니다.

이 곳에서는 흔할 일이랍니다. 글쎄요, 개들은 예방 접종도 안 한 것 같습니다.

하기야 사람 예방 접종도 힘든 곳인데요.

요양원 직원들이 가끔 내방에 놀러 오기도 합니다. 저에 대해 궁금해 합니다. 외국인이 이곳에 방문하는 사람들은 많았지만 들어와 사는 건 처음이랍니다. 어떻게 사는지 뭐가 있는지 궁금하지 않겠습니까. 한국 물건이라면 무조건 좋다고 합니다.

가습기 안 가져온 게 다행입니다. 가습기는 다른 단원들 이야기가 그건 울란바타르에 있는 사람들도 신기해 했답니다. 저는 안 샀습니다. 건조하긴 해도 적응해 보려고 합니다.

가끔은 코에서 피가 나기도 합니다만 적응이 된 것도 같습니다. 밥은 제 방에서 혼자 해 먹습니다. 그것도 쉬운 일은 아닙니다. 울란바타르에 나가면 짐을 지고 들어 와야 합니다. 여러 가지 살 게 많아서요. 혼자 사는데 왜 이렇게 필요한 게 많은지 모르겠습니다.

여기는 뜨거운 물이 안 나옵니다. 물론 샤워도 못 합니다. 울란바타르에 나가야 목욕을 할 수 있습니다. 화장실에는 변기 하나, 세면대 하나 뿐이고 부엌에는 물이 없습니다. 설거지도 화장실에서 합니다. 커피포트에 물 데워서 고양이 세수 한 후 수건에 물 적셔서 몸 대충 닦습니다.

그래도 이 요양원에서는 제 방이 제일 좋은 방입니다. 원래는 방 3개가 손님방이랍니다. 여기에 면회 오거나 손님이 오시면 근처 숙박 시설도 없고 해서 손님방이 있답니다. 그 중 하나가 제 방입니다.

뜨거운 물이 안 나오다 보니 여기 계신 분들 모두 겨울에는 목욕을 하지 못합니다. 여기 와서 제 소원 하나가 정해졌습니다. 이곳에 뜨거운 물 나오는 목욕탕 하나 만들었으면 합니다. 아마 코이카 봉사단 프로젝트 사업으로 가능할 것도 같습니다. 마음 같아서는 건물도 지어주고 싶지만 그건 꿈일 뿐입니다.

꿈은 이루어지나요? 제가 만약 못 이루면 누군가 내 꿈을 이루어 줄 것입니다.

언제가 될지는 모르겠지만, 그 때는 여기 꼭 다시 와 보고 싶습니다.

저는 간호사입니다. 흔히들 백의의 천사라고 불립니다.

제 입장에서는 그 수식어는 곤혹스럽습니다. 그리고 저는 그렇게 착한 사람도 아닙니다. 그러나 이 분들을 만나보신다면 누구나 이렇게 생각합니다.

“뭔가는 해 드려야 하지 않을까?”

빨래도 제대로 못해 입고 아마 겨우내 같은 옷을 입고 계신 것 같습니다. 방도 그리 따뜻하지는 않은 까닭에 5~6개씩 껴입고 계십니다. 석탄은 열심히 때는데 시설이 오래 돼서 그런가 봅니다. 얼마 전에 김혜자 씨가 쓴 ‘꽃으로도 때리지 마라’라는 책을 읽었습니다.

그분이 가신 곳은 사람들이 굶어 죽는 다는군요. 여기서는 그나마 (정부가) 식사는 주는 덕에 굶어 죽지는 않습니다. 그것으로 위안을 삼을까요?

미용사도 와서 머리도 깎아 주곤 합니다. 이가 아프면 몇 달에 한번 오는 치과의사가 상한 이를 빼고 갈 뿐입니다. 치료는 불가능합니다. 물론 약도 없습니다. 이렇듯 제도는 너무나 잘 돼있지만 물자가 없을 뿐입니다. 나이 드신 분들은 삭발한 분들이 많습니다.

잘 감지도 못 할 거면 그게 더 나을지도 모르겠습니다. 겨울에는 밖에도 나가지 못합니다. 너무나 추우니까요.(영하 –40도까지 내려갑니다) 별 오락거리도 없습니다. 그래도 도서관에 책도 있고, 체스도 있고 가끔 영화도 봅니다.

간혹 카드놀이도 하십니다. 텔레비전도 한 대 있습니다.

여기 계신 분들은 제가 지나가면 아픈 곳을 말합니다. 참 많이들 아프십니다. 다 치료 못해드려 정말 미안할 뿐입니다. 물론 한국에서도 아픈 것을 다 해결하지는 못합니다. 그러나 적어도 치료는 받을 수 있습니다. 여기는 그것도 안 됩니다.

어떤 분은 제가 지나가다 엄지를 들어 보입니다.

그럴 때면 더 미안합니다. 여기서는 병에 대한 진단명이 없습니다. 그냥 ‘심장이 안 좋다’ ‘신장이 안 좋다’ ‘속이 안 좋다’ 정도라고 말합니다. 여기는 피검사 할 곳도, 엑스레이 검사도 불가능합니다. 그러니 확실한 진단명이 없을 수 밖에요.

제가 여기에 처음 왔을 때 원장님이 직원들에게 새로운 지식을 가르치기를 원했습니다.

하지만 여긴 무슨 최신식 수술을 하는 병원도 아니고 어차피 요양원이라는 곳이 잘 지내게 해드리는 것이 최상의 간호입니다. 거기에 필요한 건 물자이지 뭐 대단한 지식은 아닌 것 같습니다.

날이 화창하게 개었습니다. 오늘은 장례식 날이랍니다. 돌아가신 분을 6km 떨어진 곳에 묻으러 간답니다. 제가 함께 가겠다고 하니 다들 말렸지만 그래도 가보기로 했습니다. 트랙터 뒤에 짐차를 달고 관을 싣고 갑니다. 관은 나무로 짰는데 대충 만든 것 같습니다.

가족이 없으신 분들이라 장례식에 온 사람은 아무도 없습니다. 간호사, 보모 그리고 일하는 사람 7명이 함께 묻었습니다. 꽁꽁 얼어붙은 땅을 어떻게 파나 고민했지만 기우였습니다. 이미 여름에 겨울 장례식을 대비해 4, 5개 정도 미리 파 놓았더군요. 그래서 그 곳에 관을 넣고 흙으로 덮고 나면 장례식은 끝이 납니다.

나중에 혹시나 가족이 찾아오면 비석을 세워 드리기도 한답니다.

제가 할 수 일이란 좋은 데 가시라고 기도하는 것뿐이었습니다. 염은 몽골 간호호사가 했다는 데 보지는 못했습니다.

바람이 많이 부는 계절입니다. 땅도 건물도 하늘도 모두 똑 같이 잿빛입니다. 봄기운을 머금은 새싹들이 동토를 뚫고 나오듯이 이젠 희망에 대해 말하고 싶습니다. 제가 살고 있는 바트숨베르… 아름다운 마을이라고 말할 순 없지만, 어렵고 가여운 이들과 함께 사랑을 나누고 싶은 그런 마을입니다. 날씨가 좀 더 따뜻해 지면 바트숨베르에 오세요.

할아버지 할머니 손잡고 마중 나가겠습니다.

코이카 단원 박혜선

△국제교류재단 코이카(KOICA) 소속의 박혜선 간호사(오른쪽)

이분이 바로 박혜선 님입니다. 언뜻 이력을 여쭤보니, “군에서 간호장교로 복무했고, 사우디에도 다녀왔고 최근까지 서울시 보건소에서 일했다”고 하시더군요.

그리고 무슨 방랑벽 때문인지 코이카에 자원해서 2년간 몽골로 파견 나왔다고 설명하셨습니다. 대단하시다는 표현 밖에 말이 안 나오더군요.

뜻밖의 만남이었지만 한편으로는 ‘묵묵하게 세상 한 구석에서 대한민국의 대표선수로 활동하고 계신 분도 계시구나’ 하는 자랑스러움과 동시에 숙연함이 느껴졌습니다. 그리고 다시 알게 된 것은 현재 몽골에는 코이카 봉사 단원만 50여분이 박혜선님과 유사한 음지에서 묵묵하게 일하고 계신다는 사실입니다.

의사나 한의사 같은 의료진에서부터 농업기술이나 한국어를 가르치는 교사까지 그 활동 범위도 다종다양 합니다.

2005년도 코이카의 몽골 지원액수는 약 250만 달라(한화 약25억원)정도 라고 합니다. 몽골은 150여 개 지원대상 국가 가운데 액수 상으로 10위 권이라고 하네요. 아직도 코이카를 잘 모르시는 분이 계시다면 웹사이트(http://www.koica.go.kr)를 참조하셨으면 합니다.

한가지 배아픈 사실이 있다면 일본의 코이카 격인 자이카(JAICA)의 몽골 지원 액수는 우리의 10배 가량인 250억원 정도라고 합니다. 우리가 세계시민의 일원으로 앞으로 어떻게 돈을 벌고 써야 할 지를 말해주고 있는 것 같습니다.(흔히들 우리들도 부자들 보면 세금 잘 내고 좋은 일 많이 하라고 하잖아요. 세계 11위의 경제대국으로 성장했으면 이제 주위를 둘러보고 함께 잘 살아 보자는 여유와 봉사 정신이 필요할 때인 것 같습니다.) 　

말 탄 꼬마가 늠름해 보입니다. 이들은 황야를 달리는 멋진 삶을 살아 갈 수도 있겠지만 근대화의 혜택에서 벗어났기에 자연과의 힘겨운 사투에서 패배할 때가 더 많습니다.

의학적으로만 봐도 지나친 육식으로 인해 영양이 불균형적이고(비타민 부족) 지나친 음주로 간도 쉽게 상하고 결핵같은 후진국 병도 만연해 있다고 합니다.

노마드(유목민) 역사의 화려함 뒤에는 근대화의 혜택에서 벗어난 우울함도 크다는 뜻입니다.

울란바토르로 돌아가는 길에 한 아이가 나와 손을 흔들어 줍니다. 언제 다시 올지는 기약 할 수는 없지만, 저 역시도 박혜선 님처럼 꼭 한번 다시 왔으면 좋겠다는 생각을 했습니다.

정말 그 분의 바람대로 근시일 내에 ‘온수 시설’ 갖춰질 수 있을 지도 궁금하고 다 쓰러져가는 낡은 건물이 새 건물로 바뀌어 있을 지도 궁금해졌습니다. 그 역사에 한국이 큰 도움을 줄 수 있다면 좋겠다는 바람도 적어 봅니다.

PS : 혹시 이곳의 연락처가 궁금하신 분을 위해

코이카 몽골사무소 김항주 소장 메일주소(hs6245@koica.go.kr)를 살짝 남겨 봅니다.

울란바타르=도깨비뉴스 리포터 호자이 hojai74@gmail.com

Британий Монголчуудын Монгол Мэдээ сониноос

no_email@coo.mn (enkhjin) — Tue, 15 May 2007 22:19:00 +0800

Оросын ерөнхийлөгч 4 сарын 5 нд Кремл буюу Хэрэм гэж хэлчихмээр ордондоо Хэсэг хvмvvсийг хvлээн авчээ. Vvнд ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга Владислав Сурков, Сибир дэх Оросын ерөнхийлөгчийн бvрэн эрхт төлөөлөгч Анатолий Квашнин, Эрхvv мужийн губернатор Александр Тишанин, Хурлын дарга Виктор Круглов, Vст Ордын Бурят тойргын удирдагч Валерий Малеев, Хурлын дарга Ирина Морохоева нар байлцав. Тэд Эрхvv муж болон Уст Ордын Буриад автономит тойргыг Эрхvv мужид нийлvvлэх талаар санал солилцож санал асуулга явуулахаар шийдсэн байна. Аль 2002 оноос Путин өөрийн хvч нөлөөг нэмэгдvvлэх зорилгоор хэд хэдэн vе шат бvхий ажлуудыг хийж байгаа билээ. Юуны тvрvvнд тэрээр Оросын Холбооны улсыг бvрдvvлэгч автономит улсууд болон тойрог, хязгааруудын удирдагчдыг өөрөө томилдог болсон явдал бөгөөд энэ нь товчхондоо эдгээр холбооны нэгжvvдэд оршин суугчид өөрсдийнхөө удирдагчдыг сонгох эрхгvй болж байгаа гэсэн vг билээ.Vvний дараагаар тэрээр Оросын Холбооны улсыг бvрдvvлэгч дээрх 89 нэгжийг цөөлөн хооронд нь хvчээр нэгтгэх арга хэмжээ авч явуулж байгаа. Оросын ерөнхийлөгч луувангаа иднэ vv, лаагаа иднэ vv маньд хамаа vгvй гэж орхиж боломгvй болж эхэлж байх шиг байна. Тvvх сөхвөл Өвөрмонголыг Манж эзлэн авч, Галданбошигт халхыг довтолж байх vед Манж, Ойрд, Халхын хэнийг дагахаа мэдэхээ больсон буриадууд Оросуудаас өөрсдийгөө хамгаалахыг хvсжээ. Харамсалтай нь оросууд хойноос ирээд хот минийх гэгчийн vлгэрээр Буриадад Казак цэргийн анги суулган нутгийн иргэдийг нvvлгэн шилжvvлж орос сууринг байгуулан эзэрхийлсэн тvvхтэй. Буриад Монголчууд эсэргvvцэн тэмцэж бослого олонтаа гарган дарагдаж байсан бөгөөд улмаар 1921 он гэхэд Унгерн Буриад Монголыг нэгтгэн Пан Монгол улсыг байгуулах гэсэн ч амжилт олоогvй аж. Vvний дараагаар Буриадад пан Монгол vзэл хvчтэй өрнөж байсан боловч амжил т ололгvй байсаар 1923 онд Буриад Монгол Автономит улс байгуулагдсан байна. 1937 онд Сталин Буриад Монголыг 3 хэсэг тасдан Буриад Монгол автономит улс , Агийн Буриад тойрог, Уст Ордын тойрог болгон хувааж улмаар нутгийн баялаг хэсгийг багтаасан одоогийн Эрхvv болон Чита мужийг байгуулжээ. 1958 оноос Буриад Монгол гэсэн нэрнээс Монгол гэдэг нэрийг ор тас авсан байдаг. Ийнхvv Оросуудын Хятад луу татах гэж буй хийн болон газрын тосны хоолойг тэжээх томоохон орд газар бvхий нутгууд Буриадын бус бусдын нутаг болжээ. Өнөө маргаашгvй эхлэх гэж байгаа дээрх хоолойн зарим хэсэг Байгал нуурт 500 метр өнгөрч байгаа нь газар хөдлөлт болон бусад ослын vед Байгаль нуурт хор нөлөөтэй бөгөөд Оросын олон нийт эсэргvvцэж байгаа боловч баригдах нь нэгэнт тодорхой болж байна. Оросын ерөнхийлөгч дээрх уулзалт дээр Оросын хамгийн ядуу бvс нутагт Уст Ордын буриад тойрог багтаж байгааг сануулж Эрхvv мужтай нэгдэх нь Уст Ордын ядуу иргэдэд ихээхэн ашигтайг анхааруулжээ. Уст Орд 22 Мянган км кв нутаг дээр 135 мянган хvн амьдардаг бөгөөд дийлэнх нь буриадууд байдаг аж. Мөн удахгvй Агийн буриад тойргыг Чита мужид нэгтгэх аж. Vнэхээр нэгтгэмээр байгаа бол 3 хуваагдчихаад байгаа Буриадуудыг хооронд нь нэгтгэж болмоор. Оросын мужуудтай нэгтгэх гэж зvтгээд байдаг нь юу билээ. Эхнэр нөхөр байтугай Эрvv толгой салдаг юм гэдгийн vлгэрээр Орос улс хэзээ нэгэн цагт задрахад Автономит байж байгаад тусгаар болох өдөр Буриадын ард зонд бидний насан дээр биш юмаа гэхэд хожим ирэх учиртай. Тийм учраас автономийг хэзээ ч устгаж болдоггvй юм. Өвөр Монголыг ар Монголтойгоо 1945 онд нэгдэх сайхан боломж гарахад 300 жилийн өмнө Манжтай хийсэн гэрээ саад болсоны жишээ бол тvvх хэзээ ч хуучирдагvйн жишээ билээ. Путин дээрх ажлыг хэд хэдэн шатаар хийжээ. Аль 2003 оноос тэрээр өөрийн хvмvvсийг Уст орд луу явуулан ятгуулсан боловч амжилт олоогvй ихээхэн эсэргvvцэлтэй тулгарсан аж. Харин тэрээр нэгэнт саяхнаас бvс нутгийн удирдагчдынг өөрөө сонгож томилдог болсон тул өөрийн хvнийг Уст Ордын удирдлагад тавьж улмаар санаагаа хэрэгжvvлж амжжээ. Уст ордын болон Буриад зон энэ талаар ямар саналтай байгаа талаар мэдээлэл олох ямар ч боломж алга. Яг иймэрхvv аргаар Хятадууд Өвөрмонголын нутгаас тасдан авч Гансу, Чинхай өшөө хэд хэдэн мужуудыг 1960аад онд байгуулан Өвөрмонгол иргэдийн автономит эрхийг зөрчсөн билээ. Путин vvний урьд Таймыр болон Эвэнкийн автономит тойргийг Красноярск мужид 2005 оны 4 сард санал асуулга явуулсан нэрийн дор нэгтгэсэн бөгөөд дээрх аргаа мөн хэрэглэх аж. Оросууд америкчуудыг Double Standart буюу 2 нvvртэй гэдэг мөртлөө, Чеченд дайн хийж, тусгаар тогтносон Гvрж улсын бvрэлдхvvнд багтдаг Абхаз болон Өмнөд Осетийн автономит улсуудыг тусгаар улс болохыг дэмжиж бас Молдов улсаас тасдаж авсан Приднестрийн бvс нутагт тусгаар тогтнол олгох санал гаргаад байгаа улс билээ. Хөөрхий бидний цөөн монголчууд ( 2.5 сая хvнээс тал нь хvvхэд, vлдсэнийх нь тал нь хөгшчvvл бас гадаадад хоёр зуун мянга орчим залуус гнь гараад явсан гэдгийг тооцоорой ) Монголчууд Улаанбаатар хотынхоо утаа манан дор Ардчилсан болон Хувьсгалт бас шинэчлэх, эрс шинэчлэх, эрvvлжvvлэх, эргэлт хийх зэрэг олон хөдөлгөөнvvд vvсгэж vзэж тарж байх хооронд Орос Хятад 2 хөрш маань биднээс тасдаж авсан монгол цуст ахан дvvсийг хуваан жижиглэж, нутаг орноос нь тасдан авах аргаа биенээсээ хуулбарлан биднийгээ идсээр байх аж. Иймэрхvv асуудал дээр манай төр засаг дуугарч санаагаа хэлэх хэрэгтэй байх. Учир нь местны оросын эрх ашгийг оросын засгийн газар монголтой ярьдаг байхад бид уугуул ( местны биш шvv ) буриад монгол иргэдийн автономитыг устгаж байхад дуугай сууж болох уу.

Мэргэн оюунаа тунгаана уу.

no_email@coo.mn (enkhjin) — Tue, 15 May 2007 21:58:00 +0800

Монголын тvvхийн архивын эх сурвалжууд хийгээд 1911 оны vндэсний хувьсгалын vйл хэрэгт оролцогчид, уг vйл явдлыг нvдээр vзсэн гадаад, дотоодын хvмvvсийн бичиж vлдээсэн материалууд, тухайлбал, Магсар хурц, манжич Л.Дэндэв, Г.Навааннамжил нарын зэрэг олон хvмvvсийн дурсамж, яриа, мэдээнд тvшиглэн тэртээ 1911 оны 12 дугаар сарын 29 ны өдөр Монголд чухам юу болсон талаар жаахан тодруулахыг зорилго болгосон амой.

1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдөр чухам ямар vйл явдал болов ?

Европ тооллын 1911 он, Дайчин хэмээх Манж улсын Хэвт ёсны гуравдугаар он, Монголын арван тавдугаар Рабжунгийн цагаагчин гахай жилийн өвлийн дундад сарын шинийн есний өдөр бөгөөд төрийн их ёслолыг гvйцэтгэх маш сайн өдөр хэмээн сонгон vзэж тодруулсан, хишиг гариг, усан тахиа өдөр байжээ.

Архивын эх сурвалжид тэмдэглэснийг vзвээс, Халхын Хvрээний газрын бvгд хэргийг тvр шийтгэх газраас Дөрвөн аймгийн чуулганы дарга, жанжин нар, Хvрээний хамба, хутагт хувилаад, хан ван гvн олон засгууд, лам нарт хандан Цагаагчин гахай жилийн Өвлийн тэргvvн сарын 11-нд өргөн илтгэсэн бичигт өгvvлэхдээ: “Очир дара Богд гэгээнтэнийг манай Монгол Улсын хаанд өргөмжилж, эрдэнийн сууринд залж, ёслон мөргөж, их төрийн ёслолыг гvйцэтгэх маш сайн өдрийг сонгон vзvvлбээс энэ Цагаагчин гахай жилийн 11 сарын 9 нь Баасан гаригт усан тахиа, энэ өдрийн морин цагийн эхний хувьд өлзий учрал бvрдсэний тул энэ цагт өргөмжлөл, ёслолыг гvйцэтгэвээс” сайн хэмээн лvндэн зарлиг буусан хэмээжээ. Энэ тухай Орос улсын генеральный консулд сонсгон мэдэгдсэн байна.

Гадаад, дотоодын эрдэмтдийн бvтээлд эл өдрийг 11 дvгээр сарын 9, 12 дугаар сарын 15 эсвэл 16, мөн сарын 26, 28 гэх зэргээр янз бvрээр бичсэн тааралдах бөгөөд 1918 онд шилжсэн Оросын шинэ тооллоор vзэх аваас эл өдөр нь яах аргагvй 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдөр таарч байгаа юм.

Бэлтгэл: Халхын Хvрээний бvгд хэргийг ерөнхийлөн шийтгэх газар байгуулагдаж, тvvнээс хийсэн ажлууд:

Их Орос улсаас тусламж эрсэн
Их Хvрээн дэх Манж амбан сайдыг хөөн явуулсан
Монгол Улсын эзэн хаанд Богд Жавзандамбыг өргөмжилж, тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлах бэлтгэл ажлыг явуулжээ
Богд хааныг өргөмжлөх их ёслолын дэг журмыг тогтоож, ёслолд оролцогсдын өмсөх хувцас ёслолын дэг зэргийг нарийн тогтоосон байна.
Хааны тамганы эх загварыг боловсруулж тамга бvтээх,
Хаан өргөмжлөх ёслолыг явуулах төрийн 9 ордоныг бvтээн босгож бэлдэх,
Төрийн сvлд, далбааг бvтээх
Хаан, эх дагинын хувцасны эх загварыг гаргаж, бэлэн болгох, хааны буулгах зарлигийн төсөл,
Монгол Улсын засгийн газрыг байгуулах, Богдоос хишиг тараах зарлигийн төсөл
Аймгуудаас цэрэг, мөнгө татаж Улсыг тунхаглан зарлахад бэлтгvvлэх зэрэг ажлуудыг хийсэн байв.
Эдгээрийн дотор дурдан буй Төрийн шар ордоны тухай эх сурвалжид өгvvлснийг сонирхвоос,

Их Хvрээнээ шар хамба торгоор өнгөлж, хөх торгоор мөшгөөрлөсөн зvмбэрлэмэл очир, есөн эрдэнэ, долоон тахил тэргvvтнээр гоёмсоглон хээлсэн арав гаруй ханатай том гэрийг барьж дээрхи ёслолыг явуулсан байна.
Богд хааны монгол бичгийн багш хэмээгдсэн, Хурц Магсаржав бичихдээ: “Монголын төрийн орд, Дотоод, Гадаад, Цэрэг, Сан, Шvvх таван яамны байгуулалтыг урьдаар засацгаан бэлтгэхэд төв гэрvvдийг цөм монгол гэр vйлдсэн” гэж бичжээ.

Хvрээний хэргийг тvр ерөнхийлэн шийтгэх газраас Богдыг Улсын эзний хаан ширээнд өргөмжлөх ёслолын журмыг гаргасан байна. Тvvнд өгvvлэхдээ: “Богдыг зvvн ордноос төрийн ордонд залрахад шар торго дэвсэж шадар сайд, сойвонгууд хоёр талд шадар сайд донир нар өмнө нь удирдан явах ба лам ноёд ордоны vvдний хоёр этгээдэд хvж барин жагсана. Богдыг тогос шvхэр барин дотогш залрахад лам нар донир бараа бологчоос дээш, ноёд засгаас дээш ордноо бараалхан бусад нь ордны гадна жагсана.

Эрдэнийн сууринд залармагц ноёд, лам нар бvгдээр өөр өөрийн жагсах газартаа гурав мөргөхийн сацуу өргөх зоогийн сvv цай завьяаг соёго нар залж ирмэгц сойвонгууд тосч аваад хундага сэлтийг өргөн ноёд лам нар хvн тутамд нижгээдээр барин жагсч сөгдөөд ерөөлийг айлтгах Да лам Цэрэнчимэд төв өмнө сөгдөн шар, цагаан хадан нижгээдийг ерөөлийн хамт бариад уншин айлтгаж гvйцмэгц өргөх зvйлийг удаа дараагаар мутарт дэвшvvлэн өргөсний дараа гурав сөгдөж ёс мөргөмvй” хэмээжээ.

“Халхын таван аймгийн хаад, чуулганы дарга, жанжин, олон засаг ноёд, хутагт хувилгаад, шанзодва, да лам нар язгууртан тушаалтан тайж тvшмэд бvрнээ Их Хvрээнд хуралдан хvрч ирсэн” хэмээн Монголын 1911 оны vндэсний хувьсгалын тухай нилээд бодитой мэдээ агуулсан хэмээгддэг “Монгол Улсын автономи хэмээх өөртөө эзэрхэн засах эрхт засгийн vеийн vнэнхvv явдал чухам байдал, чухал учрыг тэмдэглэсэн товч өгvvлэл хэмээх тvvх бичигт” өгvvлсэн бол Ц.Дамдинсvрэн гуайн “Өвгөн Жамбалын яриа” –нд “Богд хаан ширээнд суухдаа дөрвөн аймгийн хаад, ван, гvн, засаг хошууны ноёд цөм цугларч Хvрээний 30 аймгийн хамба цорж, 30 аймаг, 10 дацангийн лам гэсгvй нар цугларч, Дөрвөн аймгийн хаад ноёд есөн цагаан хvргэж, олон аймаг, дацангууд цөм өөрсдөө есөн цагаан адуу, тэмээ, цэмбэ, мандал, хадаг зэргийг өргөв” хэмээн тодруулсан байна. ХХБХТЕШГ-аас Богдыг хаанд ширээнд залж, туурга тусгаар улсаа тунхаглах их баяр ёслолыг ёс төртэй явуулахад урьдаас сайтар бэлтгэсэн нь тодорхой ажээ.

Хугацаа: Энэ өдрийн морин цагийн эхний хорид буюу 11 цаг 40 минутад өлзий учрал бvрдсэний тул энэ цагт өргөмжлөн их ёслолыг гvйцэтгэхээр олон монголчуудад мэдэгдэн эхлvvлж орой нар шингэхийн өмнө буюу оройн 5 цагийн орчим өндөрлөсөн байна.

Хаана: Уг vйл явдалд өөрийн биеэр оролцсон Г.Навааннамжил авгайн өгvvлснээр : “Богдын орд хашааны дотор бий хуучин галбын дуган гэдэг алтан дээвэртэй сvмийн зvvн тал, мөн Доржвавааран гэдэг дуганы баруун талын хэсэг сул газрын шар хашааг хойш тэлж ихтгэн, тэрхvv зайд, Монголын төрийн орд гэдэг шар хамба торгоор өнгөлж, хөх торгоор мөшгөөрлөсөн, сvлбэмэл очир есөн эрдэнэ, долоон тахил гэх мэтээр гоёмсоглож хээлсэн арван хэдэн ханатай том эсгий гэрийг байгуулав” гэжээ. Төрийн шар ордон нь эдvгээгийн Урлан бvтээх төвийн орчим байрлаж байсан байх бөгөөд Богд хаан Туулын хөвөөнд буй тvvний өвлийн хоёр давхар ордонгоос эхнэрийн хамт Төрийн ордон руу ирсэн байна.

Төрийн их ёслолын vйл ажиллагаа: Энэ vйл явдлын талаар уг ёслолын ажиллагаанд оролцогчийн байр сууринаас бичиж vлдээсэн, маш сонирхолтой бvтээл бол Г.Навааннамжил авгайн Өвгөн бичээчийн өгvvлэл болой. Тэрээр бичихдээ: “Мөнөөхөн өвлийн дунд сарын шинийн есөн болж ирэв. Мөнхvv өглөө чуулганы даргын жасааны тvшмэл, бичээч нарын хамт залан Дашдондов, Анваан нар малгай, хvрэм болон Их Хvрээний төвийн шар ордоны тэнд очиж, мориноос буугаад их хаалганы өмнө хvрэхэд олон хvн хуралдаж, vнэхээр нvд алдам их байв. Отго жинс хvрэм эрээн дээлтэй ноёд, тvшмэд, хутагт хувилгаад, лам нар жагсан хvлээж байна. Тэдний дунд ороод байтал удалгvй дээд сvм дээр Гурван их буу тавьсан чимээ тvжигнэж сонсдоно. (Энэ дээд сvм нь Одоогийн Төв музейн оршин буй газар байсан байна. Өөрөөр хэлбэл, Богдыг Дээд сvмийн хажуугаар явж, Төрийн ордоны өмнө орших хаалганд тулж ирэхэд ийнхvv их буу буудсан ажээ – О.Б)

Богд, Цагаан дарын хамт их ёслолоор явж ирэхэд тэдгээр хуралдагсад сөгдөн, нам гvм. Богд хатны хамт, шар өнгөтэй алтан туг бvхий дөрвөн дугуйтай гоё орос тэргэнд сууж, хиа лам найман хvн тэргийг дамнан хөтөлж явна. Өмнө нь донир, сойвон, бараа бологч зэрэг том лам нар жагсан явах ба улаан хуйтай сэлэм зvvсэн хоёр гурван хар ноён зам удирдана. Олон шадар цэрэг замын хоёр талаар буу зэвсэгтэй, ёслолын хувцастай жагсан явна. Богд, хатны хамт шар ордны дунд хаалгаар явж, орд гэртээ ормогц тэдгээр ноёд, лам нар цөмөөр дагалдаж ороод шадар ихээхэн ноёд, лам нар нь бvгд орд гэрт орж очсон байна. Бусад ноёд нь төрийн ордны өмнө зогсож хvлээнэ. Их, бага тvшмэд ба ялангуяа бичээч нар ордны vvдний дотор талд чихэлдэн зогсож, ямар ч ажилгvй дэмий л биеэ жихvvцvvлэн холхиж байна. Ордны гадаад vvд, улаан шөргийн дотор ба гадна мөн сайныг цэнгэлдэхэд дуртай хэмээх алтан vсгийн илэрхийлэл бvхий ногоон ваартай юаньпайн хойд талаар vй олон энгийн лам, хар ард цугларан vймэх нь vнэхээр шинэ нээсэн шоргоолжийн vvр мэт бөгөөд бургас мод барьсан хаалгач лам нар, хиа, цагдаа нар эдгээр хvнийг эсрэг тэсрэг хамаагvй жанчиж, шавхуурдаж, тарианд орсон хонь мал мэт ийш тийш хөөгдөвч Богдыг хаан сууна гэхэд мухраар хэтэрхий биширч, жанчигдаж, гөвшигдөвч, дэмий л ордны vvдний зvг харуулдаж аливаа нэгэн сонин сайхан юм vзэхсэн гэж горилох байдалтай шуугина” хэмээснээс vзвэл Богд гэгээн, хатны хамт болзсон цаг болохоос арай өмнө Өвлийн ордоноосоо ирж, Төрийн ёслолын хувцас, хэрэглэлээ өмсөж бэлдсэн хэмээн vзэж болохоор ажээ.

Тэрбээр цааш өгvvлрvvн: “Vдийн vе болоход ордны зvvн тасалгаанд бий Богдын тугдам гэдэг гэрийн vvднээс эхлэн төрийн ордны хоймор байгаа дөрвөн арсланы дvрсийг сийлж тvшvvлсэн элдэв алтан хээт хааны ёслолын өндөр тавцан бvхий олон давхар магнаг олбог тvшлэг хvртэл ба мөн Очирдара гэдэг гэр дуганд замнаж оруулах, хvн явж багтах нарийхан банзан шалтай, шар торго дэвссэн зам “гардан”-ыг бэлтгэв.

Богд, эх дагина хоёр хар vнэг гэдэг vнэт vстэй малгайд очир жинс хадаж, эрээн дээл, булган цоохор хvрэм өмсөж, явганаар шадар ноёд, сойвон, донир нарыг дагалдуулан хойноо шар торгон ба алтан саа луу хээт шvхэр хоёр тогосны өдөн шvхэр нэг, ийм гурван шvхрийг бариулж, өмнө нь донир ба улаан хуйт сэлэм зvvсэн хар ноён хоёр хvн удирдан, мөнөөхөн бэлтгэсэн шар торгон зам дээгvvр алгуурхнаар алхуулах явахад нь шадар ноёд дөрвөн хvн Богд, эх дагинын хоёр талаас нь тvшиж хvндэтгэн явна. Ордны дотор их буу гурван удаа тавьж, нижигнэн тvжигнэхэд ордны дотор байсан зарим аймтгай шадар хvмvvс нь цочиж уулга алдаж бархирна. Энэ уулга алдах гэдэг нь vнэнгvй худал бөгөөд Богдод таалагдахын арга болно. Богд, эх дагинын хамт Очирдара гэдэг дуганд ороод хойш явж төрийн ордонд орж очив. Төрийн ордонд бараалхан орох эрх бvхий ихээхэн хутагт хувилгаад, хан, ван, бээл бээс гvн засаг тайж нар цөм дагалдан орцгоов. Эрх, хувьгvй тvшмэл, бичээс над дэмий л гадна хvлээн чичирч, төрийн ордны vvдэнд хvрч юм vзэх гэх ба ийш тийш явья гэвч, бургас мод барьсан хаалгач лам, цагдаа нар хориглож донгодох ба бургас модны хишиг хvртэх учир явж хөдөлж чадахгvй, ямар ч хэрэггvй дэмий чичрэлдэн, хэзээ ёслол тарахыг хvлээж байх нь тэр vеийн дээд доодын эрх тэгшгvй байдал илэрхий мэдэгдэнэ. Анваан, мөнөө тvшмэл, бичээч нарын хамт даарч, чичирч, юм vзэх, сонсохсон гэж өндөлзөн байтал, төрийн ордноос хуучин хvрээний монгол сайд байсан бээс Пунцагцэрэн гартаа нэлээд том бичиг барьж ирээд хишиг тараах зарлиг буув гэж өндөр дуугаар хэлнэ. Мөнөө тvшмэл,бичээч зэрэг хар лам хvмvvс цөм чимээ аниргvй болон сөгдөнө. Бээс Пунцагцэрэн тэрхvv хишиг тараах зарлигийг уншиж л байв. Vг нь ер тодорхой сонсдохгvй, чинээгээрээ чих тавьж сонсвол: Богдыг Монгол Улсын наран гэрэлт тvмэн наст Богд эзэн, Цагаан дарыг улсын эх гэж өргөмжилж, оны цолыг Олноо өргөгдсөн гэж нэрийдэж, Их Хvрээг улсын төв Нийслэл Хvрээ болгон Монгол улсын байгуулж, дэлгэр их ёслолыг явуулав хэмээжээ.

Богд хааны монгол бичгийн багш хэмээгдсэн, Хурц Магсаржав бичихдээ: “Монголын төрийн орд, Дотоод, Гадаад, Цэрэг, Сан, Шvvх таван яамны байгуулалтыг урьдаар засацгаан бэлтгэхэд төв гэрvvдийг цөм монгол гэр vйлдэн байгуулаад Монголын цагаагчин гахай жилийн 11 дvгээр сарын шинийн 9 бөгөөд Европын 1911 оны 12 дугаар сарын 16 (29 – О.Б) ны өдөр Богд Жавзандамба хутагт ламыг Монгол Улсын хаанд өргөмжлөх явдлыг гуйн айлтгаж мөн өдрийн 11 цагт эрдэнийн ширээнд залж суулгаад басхvv шавь охин эрдэн сэцэн Цагаан Дара Дондогдуламыг улсын эхэд өргөмжлөн хамтаар ёслох учир хааны эрдэнэ, хасын тамга, алтан vсэгт өргөмжлөл ба Монголын газраас гарсан ёсны юм есөн цагаан билгийн цагаан тэмээ, мөнгөн буйл, булган мулцагт нижгээд цагаан морь, булган мулцагт наймаад хадаг сэлтийг бэлэглэн өргөхдөө төрийн ордоноо хуралдсан хvн бvгдээр хичээнгvйлэн Богд хаан, Улсын эхэд тус тус гурвантаа сөгдөж, есөнтөө толгой дохиж” мөргөсөн хэмээжээ.

Чингэвэл “Монгол Улсын автономи хэмээх өөртөө эзэрхэн засах эрхт засгийн vеийн vнэнхvv явдал чухам байдал, чухал учрыг тэмдэглэсэн товч өгvvлэл хэмээх тvvх бичигт” энэ талаар өгvvлэхдээ “Халхын таван аймгийн хаад, чуулганы дарга, жанжин, олон засаг ноёд, хутагт хувилгаад, шанзодва, да лам нар язгууртан тушаалтан тайж тvшмэд бvрнээ Их Хvрээнд хуралдан хvрч ирээд, бvгдээр нийлж зөвлөлдөн хэлэлцэж, Европийн нэгэн мянга есөн зуун арван нэгдvгээр он, Дайчин гэдэг Манж улсын Хэвт ёсны гуравдугаар он, Монголын арван тавдугаар Рабжунгийн цагаагчин гахай жилийн өвлийн дундад сарын шинийн есний өдөр, Монгол Улсын тулгур төрийг нээн, тусгай улс байгуулж, бvхний багш Богд Жавзандамба ламтныг Улсын эзэн хаанд өргөмжлөн, Эрдэнийн их сууринд суулгаж, шашин төрийн бvрэн эрхийг хослон бариулж, улсын нэрийг Монгол, оны цолыг Олноо өргөгдсөн гэж нэрийдэж, Их Хvрээг улсын төв нийслэл болгон, дотоод, гадаад, цэрэг, сан, шvvх таван яамыг байгуулж, засгийн хэргийг хуваан шийтгvvлэв” хэмээсэн бол Манжич Л.Дэндэв авгай: “мөнхvv тvр засгийн газраас Монгол өөртөө тогтнох улс болж, Богдыг Монгол Улсын хаанд өргөмжлөн эрдэнийн сууринаа суулгах өдөр цагийг тогтоож, Хvрээн дэх Оросын ерөнхий консулд албанаар мэдэгджээ. Тvvнээс дөрвөн аймгийн ноёд, лам нарыг хуралдуулан улсын Засгийг байгуулах хэрэг зvйлийг зөвлөлдөн тогтоож, Монголын цагаагчин гахай жилийн арван нэгэн сарын шинийн 9 бөгөөд Европийн 1911 оны арван хоёрдугаар сарын 16 ны өдрийн 11 цагт Богд Жавзандамба хутагтыг Монгол Улсын хаанд, Эрдэнэ сэцэн цагаан Дара-г улсын эхэд тус тус өргөмжлөн ёслох учир, хааны тамга, өргөмжлөл, есөн цагаан бэлэг ёслолыг бэлэглэн ёслолыг гvйцэтгэж, ерөөлийг айлтгаж гvйцэтгэсэн ба Богд хаанаас Засгийн газрыг байгуулахдаа Дотоод, Гадаад, Цэрэг, Сан, Шvvх хэмээх таван яам байгуул” -сан хэмээн тэмдэглэжээ.

Х.Пэрлээгийн тэмдэглэж авсан дурсамжид “Монгол Улсын эзэн шашин төрийг хослон баригч наран гэрэлт хаан” өргөмжлөх тунхаг бичгийг Халхын Сайн ноён хан Намнансvрэн баруун өвдөг дээрээ сөгдөн сонсгоход төрийн ёслолд оролцогсод цөм баруун өвдөг дээрээ сөгдөн мөргөсөн байна. Тулгар төр байгуулсан хэрэгт онц хvчин зvтгэгсэд ба нийтэд хишиг тараах зарлигийг Да лам Цэрэнчимэд уншсан хэмээн бичжээ .
Хишиг тvгээсний дараа ёслолд оролцогсод цайлж идээ тvгээн, хундага өргөж, ерөөл айлтгасан байна. Энэ хооронд цард бэлдсэн идээнээс гурван мөнгөн цард дээж авч бариад Богд хаанд шадар сайд, сойвонгууд урьдын адил бараа болж их дуганд заларчээ. Мөн Богдод хундага өргөхөд Чин ван Ханддорж, гvн Намсрай, тамга өргөхөд да гvн Чагдаржав, өргөмжлөлд Сайн ноён хан Намнансvрэн, Бурханд хамба номун хан Пунцаг, дэд хамба Содномдаржаа, ном дор Манзушир хутагт Цэрэндорж, Жалханз хутагт Дамдинбазар, суварганд ноён номун хан Жигмэддорж, Эрдэнэ хамба Лувсанцэрэндагвадогми, долоон эрдэнийг Шанзодба Бадамдорж, мэргэн хамба Дэмбэрэлдаш, Тvмэн оны хангагчийг да жvн ван Гомбосvрэн, мэргэн ван Ананд Очир, ерөөл айлтгахад Да лам Цэрэнчимэд нар гvйцэтгэсэн тухай архивын эх сурвалжид тэмдэглэжээ .

Одоо Монголын энэхvv тvvхэн vйл явдлын талаар гадаадын эх сурвалж, эрдэмтэн судлаачдын бvтээлд юу хэмээн бичсэнийг сонирхцгооё.

Оросын эрдэмтэн И.И.Ломакина бичихдээ : “Өглөөнөөс бvхнийг хамарсан өргөн цуглаан эхэлж, тvvнд бvх л дээд лам нар, цэрэг, хоёр мянга орчим зэвсэглэсэн казакууд оролцож, жагсаалаар Богдын өвлийн ногоон ордоноос Хvрээ рvv хөдлөв. Богд болон тvvний эхнэрийг хvvгийн хамтаар шар өнгөтэй хаалттай сvйхэнд суулган өргөж, баяр ёслолд зориулан алтан болон шар өнгөөр бvрсэн асар том гэр хvрч, тэндээсээ Ордон руу шар өнгийн материалаар зассан замаар явав. Замын хоёр талаар ноёдууд жагссан байв. Гэрийн хойморт хос сэнтий зассан байв. Ийм байдалтайгаар цогчин дуган орж, товчхон мөргөл vйлдээд буцаад ордондоо заларсан. Баяр ёслолын байдалтай нам гvм байдалд Хаан эзний сууринд залах тухай тунхагийг уншиж, Богд болон тvvний эхнэрийн толгой дээр Да лам, Сайн ноён хан нар титэмийг өмсгөсөн. Алтан очир нь Чингис хааны vр сад сэргэсэнийг илэрхийлж байв. Ийнхvv их бууны дуутай зэрэгцэн хаан суудалд засах ёслол болжээ. Vvний дараа бэлэг өргөн баяр хvргэх vйл явц эхлэв. Vvний дотор гол нь есөн цагааны бэлэг орж байв. Энэ өдөр есөн цагааны бэлэг ердийнхөөс 100 дахин илvv өргөж, бvгд цагаан хадаг барьсан байв. 900 цагаан тэмээний хvзvvн дээр булга, хар vнэг болон бусад зэрлэг vнэт амьтдын арьс өлгөөстэй байв. Өргөл бэлэг хошуу бvрээс, томоохон ноён бvрээс, Хvрээний хятадуудаас өгч, заримдаа мөнгөн эдлэл, торгон хувцас бэлэглэж байжээ.

Төрийн ёслолоос хоёр цагийн дараа хааны гэр бvл дахин мөргөл хийхээр нээлттэй сvйхэнд суун, Майдар сvм рvv явсан байна. Дагалдсан ноёд, лам нар бvхий л хугацаанд асаасан лаа барьж явав. Цуваа их бууны дуун дор явж байв. Мөргөл vйлдсэний дараа буцаж, ордондоо залраад хишиг тарааснаар энэ өдрийн ёслол оройн 5 цагт өндөрлөж, Хаан эзэн, улсын эх дагины сууринд суусан Богд, тvvний эхнэр тус тусдаа хаалттай сvйхэнд сууж, өөрийн ордондоо залрав хэмээн бичжээ. Хааны ийнхvv явж байхад өнгө өнгийн туг дохиур барьсан тvшмэлvvд дагалдаж, замын дагуу ард олон өвдөг сөхрөн мөргөж өөрийн хаандаа хvндлэл илэрхийлж байсан. Хааны ногоон ордоны гадаа сvйхээс нь буухад их буу дахин буудаж байв. Ийнхvv Олноо өргөгдсөний эзэрхлийн vе эхлэв хэмээн мөн тэнд бичжээ.

Өөрийн амьдралын гучин жилийг Монголд өнгөрvvлж, монголчуудын хэл, ахуй, зан заншилыг сайтар судалж, Монгол орон, ард олны талаар өөрийн гэсэн бодит ойлголттой болсон, тухайн vед Монголд, тэгэхдээ Хvрээнээс зайдуу Ховдын орчим амьдарч байсан А.В.Бурдуков бичихдээ “Энд Ховдод нам гvм байсан бол Хvрээнд чухал vйл явдал болж байв. 1911 оны 11 дvгээр сарын 18 нд тусгаар тогтносон Монгол тунхаглагджээ. Уламжлалд тулгуурлан монголчуудыг барьж байсан Манж, хятадын засаглал энэ vед суларч, эсэргvvцэл vзvvлэх чадвар сул байв. Хvрээний гудамжинд гарч, лам голдуу монголчууд бөөнөөрөө жагсан, хашгирч, Хятад амбаны замыг гудамжинд хааж, сvйх тэргэнийх нь цонхыг хагалахад тэрбээр ухаангvй айж, засгийн эрхээ өгөхийг зөвшөөрч, цэргvvдийнхээ зэр зэвсэгээ хураалгаж, Хятад руу тайван замаар явсан” хэмээн бичжээ.

Бурдуков: Хvрээний vйл явдлуудын тухай ард олон хятадуудтай хийсэн Монголчуудын томоохон тэмцэл болсон хэмээн ярьж байв. Олон зууны эзэгнэлд нь өшөөрхсөн ард олны дунд хятадуудаас өшөө авах сэтгэлгээ сэрж эхлэв. Улиайстай, Ховдоос хятадуудыг хөөх vлдээд байв. Гарал vvсэл нэгтэй халхын дөрвөн аймаг хөдөлгөөнийг шууд л дэмжиж байв. Хvрээ, Улиастай, Ховдыг холбож байсан өртөө улаа замхрав. Улиастай дахь жанжин, Ховдын амбанд монголчуудад засгаа өгөх шаардлага тавив хэмээн бичээд Ховд хотыг хэрхэн чөлөөлсөн тухай маш дэлгэрэнгvй өгvvлсэн нь энэ vеийн тvvхийн чухал сурвалж болж байна.

Консул В.Любагаас 1912 оны 1 дvгээр сарын 8 нд В.Котвичид бичсэн захидалдаа : Монгол Улсын хаан ширээнд Богд гэгээн суусан тухай өгvvлээд Монголчууд тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлалаа. Хятадуудын сэтгэл самгардсан байдал нь тэдэнд тус боллоо гэж бичээд Богдыг хаанд ширээнд залах төрийн их ёслолын vеэр зураг авах гэсэн боловч амжилттай болоогvй тухай өгvvлсэн байна. Тэрээр өгvvлэхдээ хамгийн сонирхолтой агшинг зурагт буулгаж чадсангvй учир нь Богдыг ирvvт лам, ноёд, ард олон бvчин авч, нэг ч зурагчин тvvхэн агшин хальсанд буулгаж чадсангvй. Уг нь гурван сайн дурын зурагчин байсан гээд Есөн цагаанд өргөсөн 9 цагаан тэмээ, есөн цагаан адуу гэдэг зургийг авч явуулсан тухай өгvvлсэн байна .

Богдыг хаан ширээнд залсан тэр өдөр салхитай, шороо тоос боссон, хvмvvс олноороо шавааралдсан байв хэмээн бичжээ. Гэвч тэрбээр эл захидалдаа Богдыг хаан ширээнд залсан ёслолын ерөнхий дvрслэлийг харуулсан зураг явуулсан тухайгаа өгvvлжээ. Харамсалтай тийм зураг өнөө хэр олж vзээгvй байна.

Харин Оросын зарим эрдэмтэд “1911 онд Монголд тусгаар тогтносон улс байгуулагдсаны vр дvн болж, Орос орон өөрийн хөрш Монголтой шинэ харилцаа vvсгэн байгуулсан нь ХХ зууны нэг ололт юм” гэсэн буюу “Монголд 1911 онд тусгаар тогтносон улс байгуулагдсан явдал нь тус бvс нутагт олон улсын шинэ нөхцөл байдлыг тодорхойлох болсон юм” хэмээн дvгнэсэн байна.

Төв Азийн нутгаар аялагч агуу их Н.Рерихийн хvv Юрий Николаевич Рерих Европ, Америкийн их сургуулиудад уншихаар 1929 онд Урусватид бэлтгэсэн “Монгол: Эзлэн тvрэмгийлэгчдийн зам” нэртэй лекц бичиж, тvvндээ “1911 оны 11 дvгээр сарын 18 -нд Богд гэгээний ордонд Монгол ноёдын хуралдаан дээр улс орныхоо тусгаар тогтнолыг баяр ёслолын байдалтай тунхаглажээ. Энэхvv тэмдэглэлт өдрөөс эхлэн монголын тал нутгаар элч нар тусгаар тогтнолын тухай мэдээ дуулгаж, улс орныхоо төлөө тэмцэхээр цэрэг элсvvлэх болсон тухай зарлигийг хvргэхээр давхилдах болжээ… 1911 оны 12 дугаар сарын 15 нд Наймдугаар Жавзандамба хутагт Монгол улсын Олноо өргөгдсөн хэмээх цол бvхий хаанаар өргөмжлөгдөж, Өргөө хааны нийслэл болж, Богд гэгээний шар туг тvvний ордоны дээр намирах болов. Монголын тvvхийн энэ цаг мөчид өнгөрсөн цагийн агуу удирдагчдаа санагалзан Их Монгол Улсыг байгуулах хvсэл өвөрлөсөн хvмvvс бий болов. Монголын бvхий л тал нутгаар аль хэдийн мартагдсан дайчин дуунууд дахин цуурайтаж эхлэв” хэмээн тэмдэглэсэн байна.

Шинээр тогтсон Монгол улсыг тунхаглан зарласан төрийн их ёслолын талаар тухайн vеийн дэлхийн хэвлэлvvд юу хэмээн бичсэнийг vзэх аваас, Манжуурт Харбин хотноо хэвлэгдэж байсан «Харбинский вестник» сонин 1912 оны 1 дvгээр сарын 1 ний дугаартаа: «Хутагт хаан ширээнд залран суух ёслол их олон хар шар монголчууд цугларч баяр баясгалантай байдлын дунд боллоо» хэмээн тэмдэглэжээ. Харин Оросын Петербургийн «Речь» хэмээх сонинд «Өнөөдөр Монгол оронд тэмдэглэлт баяр ёслол болж байна. Монголын хутагтыг хаан ширээнд сонгон өргөмжилснөөр Манж Чин улсаас Монголын хараат байсан vе нэгэнт эцэс боллоо» гэж бичсэн бол «Санкт Петербургские ведомости» сонин «Хvрээний хутагт, шашны толгойлогч vндсэнийхээ шашин төрийн тусгаар тогтнолыг илэрхийлэгч нь боллоо» гэжээ. Мөн Оросын «Новое время» сонин «Монголд газар сайгvй … их баяр ёслол болж байна. 12 дугаар сарын 16 нд (12 дугаар сарын 29 – О.Б) Монголын өнцөг булан бvхэнд даншиг өргөж ёслол хийхээр зарлав. Амьтан алахыг цаазлав. Ордны сайдууд ба бусад тvшмэд монгол vндсэний дээл өмс гэж зарлиг буулгав» гэж нэгэн дугаартаа тэмдэглэжээ. Английн «Таймс» сонин энэ vйл явдлын талаар бичихдээ: «Ази тивд Монгол улс шинээр төрж гарсан буюу бvр нарийвчлан яривал сэргэн мандсан нь бодит явдал боллоо» хэмээн онцлон тэмдэглсэн байна.

Хорьдугаар зууны эхээр төрөн гарсан бие даасан анхны улсуудын нэгэн болох Монгол улс тусгаар тогтнолоо олж тунхаглан зарласан нь ийнхvv бодит vйл явдал байжээ.

Энэ өдөр Монгол орон даяар өргөн дэлгэр төрийн их ёслол болжээ. Энэхvv тvvхэн ёслолыг монголчууд бvгд орон даяараа тэмдэглэсэн байна. Тухайлбал, Улиастай хотод “Монгол Улсын тулгур төрийг нээн тусгай улс байгуулж Богд Жавзандамба ламтныг эзэн хаанд өргөмжлөн эрдэнийн их сууринд суулгах их баяр ёслолын өдөр тохиолдсон учир тус хотын монгол сайд дайчин ван Гvргvмжав, жанжин илдэн гvн Гомбосvрэн, дөрвөн аймгийн жасааны туслах, тvшмэд, албаны малыг захирах засаг, цагдаа цэргийг захирах тvшмэдийн зэрэг бvх бичиг цэргийн тушаалтан албаны хvмvvс, энгийн олон ардын хамтаар монгол сайд вангийн яамнаа хуралдаж, хvжийн ширээ жагсаан тавьж, Нийслэл Хvрээний зvгт хандаж, бvгдээр гурвантаа сөгдөж, есөнтөө мөргөн их баяр ёслолыг явуулан гvйцэтгэж, басхvv олонд цай идээ тvгээн хvртээж хуримлаад мөнхvv өдөр зэвсэг бvхий цөөн тооны монгол цэргийг өмнө этгээдэд жагсааж сvрийг бадруулан монгол сайд дайчин ван Гvргvмжав, илдэн гvн Гомбосvрэн нар тэргvvлэн бvх бичиг цэргийн тvшмэд, тушаалтан албаны хvмvvс бvгдээр мордож тус газрын албан Сангийн хотын өмнөд хаалгыг хашгиран нээж ороод шууд манж жанжины төвийн их яамны vvдэнд тулаар одоход манж жанжин Гvйн бие ихэд айн сандарч угтан гарч ирээд уйхлан сөгдсөн ” ажээ.

Тэмдэглэж ирсэн уламжлалаас: Архивын эх сурвалжид тэмдэглэснээр бол анх “Богд эзэн хааныг анх суурин дор залж тулгур төр нээсэн өдрийг жил бvр тохиолдох тухай дор тансаг хурал хурж, чухал буян vйлдэх”-ийн чухлыг тэмдэглэж, “одоо vvнээс хойш жил бvр өвлийн дунд сарын шинийн есөн дор нийтээр тансаг хурал хурах ба бурхан шvтээн дор зул хvж тахил тавиглал өргөж өөр өөрийн хэр чинээгээр ном буяныг vйлдэж, ерөөл хутгийг гуйн нигvvлсэхvй сэтгэлээр аливаа амьтаны амийг аварсугай” хэмээн 1912 онд зарлиг гарсан байна.
1912 оны 12 дугаар сарын 29 нөөс эхлэн жил бvр энэ өдрийг Улсын баяр болгон тэмдэглэж байгаад 1922 оноос эхлэн Ардын Намын Төв Хорооноос улсын баяр ёслолыг шинэчлэн явуулах санал гаргасны дагуу Монгол Ардын засгийн газрын шийдвэр гарч, “Урьдах автономит засгийн vед улсын баярыг жил бvр өвлийн дунд сарын шинийн есний өдөр явуулахаар ирсэн ажгуу. Vvнд бидний Монгол ардын журамт цэрэг Олноо өргөгдсөний 11 он зуны сvvл сард гадаадын харгис дайсаныг арилгаж, Нийслэл Хvрээг эзэлж мөнхvv сарын шинийн зургааны өдөр хуучин эзэрхэг засгийг устгаж Богд Жавзандамба хутагт ламыг Монголын хэмжээтэй эзэрхэх хаан өргөмжилж, ардын эрхтэй засгийг явуулсаны тулд одоо зvй нь улсын баярын ёслолыг жил бvр зуны сvvл сарын шинийн зургааны өдөр явуулбаас зохино” хэмээн тогтсон байна. Өөрөөр хэлбэл 1912 оноос 1922 он хvртэл Улсын их баяр наадмыг жил бvр 12 дугаар сарын 29 ны өдөр тэмдэглэж иржээ.

Санал, дvгнэлт болгох нь:
Ийнхvv 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдөр Монголчууд тусгаар тогтнолоо ХХ зуунд сэргээн тунхагласан өдөр яах аргагvй мөн ажээ. Энэ өдрийн 11 цаг 40 минутад Богд Жавзандамба хутагтыг Монгол Улсын эзэн хаанд өргөмжилж, эрдэнийн сууринд нь залсан нь тодорхой байна.

Эрдэмтэн Д.Гомбосvрэн “Олноо өргөгдсөн Монгол Улсыг тунхагласан 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдрийн төрийн их ёслол” хэмээх илтгэл 2003 онд бичиж, энэхvv төрийн их ёслолын тухай өгvvлэхдээ: “ёслолыг төрийн ордонд эхлээд Цогчин дуганд мандал өргөөд эргэж, Төрийн ордонд дуусгасан нь төр, шашины зохицоог илэрхийлэхийн хамт төрт ёсны уламжлалыг давуутайд vзсэнийг нотлох болов уу” хэмээн дvгнээд “2001 онд 90 жилийн ойг энэ vед байгуулагдсан төрийн байгуулагуудаас Гадаад, цэргийн яам хоёр хурал хийж, бусад нь 80 жилээ тэмдэглэжээ. Ийм байж боломгvй” хэмээн өөрийн саналаа хэлж байжээ. Тэгвэл энэ онд 1911 онд байгуулагдсан 5 яамнаас Сан, Цэрэг, Гадаад яам 95 жилийн ой хэмээн тэмдэглэсэн бол, Хууль зvй, дотоод хэргийн яам 85 жилийн ой хийж, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар (уг нь тухайн vед байгуулагдсан Дотоод яам юм) таг дуугvй өнгөрсөн бол Засгийн газар ч энэ талаар vг унагасангvй, 800 жил хэмээн сvржигнэсээр өнгөрөв бололтой.

Монгол vндэстнийг мөхлөөс аврах галын очийг асааж, Чингисийн монголчуудын гал голомтыг сахигч болж чадсан, өнөөгийн Монгол улсын эхийг тавьсан тvvхийн агуу их хуудас болох 1911 оны vндэсний хувьсгалын энэ өдрийг Vндэсний тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэж, тvvнээс төрийн бодлогын нарийн ухааныг өвлөн авч, vндэсний тvvх, соёлоороо бахархах, vндэсний ухамсар төлөвшvvлэх талаар Монголын төрийн зvгээс дорвитой алхам хийгээсэй хэмээн хvсэж тэртээх тvvхийн нэгэн өдрийн тухай товч судалгаа тэрлэхийг оролдов.